تضاد

نمونه‌ها

• ز گرمی و ز سردیِ روزگار

  گرمی / سردی — تقابلِ آشکار.

این آرایه در کتاب‌های درسی۸۲ شاهد

• به نام کردگار — عطار نیشابوری(بیت ۳)

  تویی رزّاقِ هر پیدا و پنهان⁂تویی خلّاقِ هر دانا و نادان

  پیدا ⟷ پنهان، دانا ⟷ نادان

  دو جفتِ متضاد که گستره‌ی هستی را در بر می‌گیرند.

• به نام کردگار — عطار نیشابوری(بیت ۴)

  زهی گویا ز تو، کام و زبانم⁂تویی هم آشکارا، هم نهانم

  آشکارا ⟷ نهان

  تقابلِ ظاهر و باطن.

• به نام کردگار — عطار نیشابوری(بیت ۹)

  نمی‌دانم، نمی‌دانم، الهی⁂تو دانی و تو دانی، آنچه خواهی

  نمی‌دانم ⟷ دانی

  تقابلِ نادانیِ بنده و دانشِ مطلقِ خداوند.

• چشمه — نیما یوشیج(بیت ۱۵)

  چشمه‌ی کوچک چو به آنجا رسید⁂وان همه هنگامه‌ی دریا بدید

  چشمه‌ی کوچک ⟷ دریا

  تقابلِ خُردی و بی‌کرانگی — ستونِ پیامِ شعر.

• چشمه — نیما یوشیج(بیت ۱۷)

  لیک چنان خیره و خاموش ماند⁂کز همه شیرین‌سخنی گوش ماند

  خاموش ⟷ سخن

  تقابلِ سکوت و گفتار در پایان‌بندیِ شعر.

• رستم و اشکبوس — فردوسی(بیت ۱۵)

  تو قلبِ سپه را به آیین بدار⁂من اکنون، پیاده، کنم کارزار

  پیاده (رستم) ⟷ سوار (اشکبوس)

  تقابلی که در سراسرِ درس ستونِ برتریِ رستم است.

• رستم و اشکبوس — فردوسی(بیت ۲۵)

  هم‌اکنون تو را، ای نبرده‌سوار⁂پیاده بیاموزمت کارزار

  سوار ⟷ پیاده

  تقابلی که برتریِ رستم را برجسته می‌کند.

• مهر و وفا — حافظ(بیت ۶)

  چو گفتمش که دلم را نگاه دار، چه گفت؟⁂ز دستِ بنده چه خیزد؟ خدا نگه دارد

  بنده ⟷ خدا

  تقابلِ ناتوانیِ بنده و توانِ خداوند.

• خاکِ آزادگان — سپیده کاشانی(بیت ۴)

  من ایرانی‌ام، آرمانم شهادت⁂تجلّیِ هستی است، جان کندنِ من

  هستی ⟷ جان کندن

  تقابلِ بودن و مردن که در همین بیت یکی می‌شوند.

• خاکِ آزادگان — سپیده کاشانی(بیت ۵)

  مپندار این شعله افسرده گردد⁂که بعد از من افروزد از مدفنِ من

  افسرده ⟷ افروزد

  تقابلِ خاموشی و برافروختن.

• گردآفرید — فردوسی(بیت ۴)

  چنان ننگش آمد ز کارِ هجیر⁂که شد لاله رنگش، به کردارِ قیر

  لاله (سرخ) ⟷ قیر (سیاه)

  تقابلِ دو رنگ، دگرگونیِ حالِ او را نشان می‌دهد.

• گردآفرید — فردوسی(بیت ۱۲)

  به سهراب بر، تیرباران گرفت⁂چپ و راست، جنگِ سواران گرفت

  چپ ⟷ راست

  تقابلِ دو سو، فراگیریِ حمله را می‌رساند.

• گردآفرید — فردوسی(بیت ۳۴)

  کنون لشکر و دژ به فرمانِ توست⁂نباید بر این آشتی، جنگ جُست

  آشتی ⟷ جنگ

  تقابلِ صلح و نبرد در بندِ فریبِ گردآفرید.

• گردآفرید — فردوسی(بیت ۳۹)

  ز آزارِ گردآفرید و هجیر⁂پر از درد بودند، برنا و پیر

  برنا ⟷ پیر

  تقابلِ جوانی و پیری؛ یعنی «همه».

• طوطی و بقّال — مولوی(بیت ۳)

  در خطابِ آدمی ناطق بُدی⁂در نوای طوطیان حاذِق بُدی

  آدمی ⟷ طوطیان

  تقابلی که دوگانگیِ توانِ طوطی را می‌رساند.

• طوطی و بقّال — مولوی(بیت ۱۱)

  بعدِ سه روز و سه شب، حیران و زار⁂بر دکان بنشسته بُد نومیدوار

  روز ⟷ شب

  تقابلی که گذرِ زمان را می‌رساند.

• طوطی و بقّال — مولوی(بیت ۱۸)

  جمله عالم زین سبب گمراه شد⁂کم کسی ز ابدالِ حق آگاه شد

  گمراه ⟷ آگاه

  تقابلِ گمراهی و شناخت.

• طوطی و بقّال — مولوی(بیت ۱۹)

  هر دو گون زنبور خوردند از محل⁂لیک شد زان نیش و زین دیگر عسل

  نیش ⟷ عسل

  تقابلِ آزار و شیرینی.

• طوطی و بقّال — مولوی(بیت ۲۰)

  هر دو گون آهو گیا خوردند و آب⁂زان یکی سرگین شد و زان مُشکِ ناب

  سرگین ⟷ مشکِ ناب

  تقابلِ پلیدی و خوشبویی.

• طوطی و بقّال — مولوی(بیت ۲۱)

  هر دو نی خوردند از یک آبخور⁂این یکی خالی و آن پر از شکر

  خالی ⟷ پر

  تقابلِ تهی و آکنده.

• لطفِ خدا — وحشی بافقی(بیت ۲)

  بلند آن سر، که او خواهد بلندش⁂نَژَند آن دل، که او خواهد نَژَندش

  بلند ⟷ نَژَند

  تقابلِ سرافرازی و افسردگی.

• لطفِ خدا — وحشی بافقی(بیت ۴)

  به ترتیبی نهاده وضعِ عالم⁂که نی یک موی باشد بیش و نی کم

  بیش ⟷ کم

  تقابلی که کمالِ اندازه را می‌رساند.

• لطفِ خدا — وحشی بافقی(بیت ۵)

  اگر لطفش قرینِ حال گردد⁂همه اِدبارها اِقبال گردد

  اِدبار ⟷ اِقبال

  تقابلِ بدبختی و خوشبختی.

• لطفِ خدا — وحشی بافقی(بیت ۷)

  خِرَد را گر نبخشد روشنایی⁂بمانَد تا اَبد در تیره‌رایی

  روشنایی ⟷ تیره‌رایی

  تقابلِ نور و تاریکی در ساحتِ اندیشه.

• لطفِ خدا — وحشی بافقی(بیت ۸)

  کمالِ عقل آن باشد در این راه⁂که گوید: نیستم از هیچ آگاه

  کمال ⟷ نیستم آگاه

  تقابلِ کمال و ناآگاهی که خودِ تناقض را می‌سازد.

• نیکی — سعدی(بیت ۷)

  کزین پس به کنجی نشینم چو مور⁂که روزی نخوردند پیلان به زور

  مور ⟷ پیل

  تقابلِ کوچک‌ترین و بزرگ‌ترین جانور — یعنی «هیچ‌کس».

• نیکی — سعدی(بیت ۹)

  نه بیگانه تیمار خوردش، نه دوست⁂چو چنگش رگ و استخوان ماند و پوست

  بیگانه ⟷ دوست

  تقابلی که تنهاییِ مطلق را می‌رساند.

• نیکی — سعدی(بیت ۱۱)

  برو شیرِ درّنده باش، ای دَغَل⁂میَنداز خود را چو روباهِ شَل

  شیرِ درّنده ⟷ روباهِ شَل

  تقابلِ کوشش و تن‌آسانی — محورِ پیامِ درس.

• نیکی — سعدی(بیت ۱۴)

  بگیر ای جوان، دستِ درویشِ پیر⁂نه خود را بیفکن که دستم بگیر

  جوان ⟷ پیر

  تقابلِ توانا و ناتوان.

• نیکی — سعدی(بیت ۱۶)

  کَرَم وَرزد آن سَر که مغزی در اوست⁂که دون‌همّتانند بی‌مغز و پوست

  مغز ⟷ پوست

  تقابلِ باطن و ظاهر.

• در امواجِ سِند — مهدی حمیدی شیرازی(بیت ۴)

  نهان می‌گشت رویِ روشنِ روز⁂به زیرِ دامنِ شب، در سیاهی

  روز ⟷ شب، روشن ⟷ سیاهی

  دو جفتِ متضاد در یک بیت.

• در امواجِ سِند — مهدی حمیدی شیرازی(بیت ۱۳)

  ولی چندان که برگ از شاخه می‌ریخت⁂دوچندان می‌شکفت و برگ می‌کرد

  ریختن ⟷ شکفتن

  تقابلی که بی‌پایانیِ دشمن را می‌رساند.

• در امواجِ سِند — مهدی حمیدی شیرازی(بیت ۲۶)

  چو بگذشت از پسِ آن جنگِ دشوار⁂از آن دریای بی‌پایاب، آسان

  دشوار ⟷ آسان

  تقابلی که بزرگیِ کارِ او را برجسته می‌کند.

• پروردهٔ عشق — نظامی(بیت ۵)

  بیچارگیِ ورا چو دیدند⁂در چاره‌گری زبان کشیدند

  بیچارگی ⟷ چاره‌گری

  تقابلی که در دو مصراعِ روبه‌رو نشسته است.

• پروردهٔ عشق — نظامی(بیت ۱۱)

  گفت: ای پسر، این نه جایِ بازی است⁂بشتاب که جایِ چاره‌سازی است

  جایِ بازی ⟷ جایِ چاره‌سازی

  تقابلی که در دو مصراع روبه‌رو نشسته است.

• پروردهٔ عشق — نظامی(بیت ۱۲)

  گو: یا رب، از این گزاف‌کاری⁂توفیق دهم به رستگاری

  گزاف‌کاری ⟷ رستگاری

  تقابلِ بیهودگی و رهایی.

• پروردهٔ عشق — نظامی(بیت ۱۴)

  مجنون چو حدیثِ عشق بشنید⁂اوّل بگریست، پس بخندید

  بگریست ⟷ بخندید

  تقابلِ گریه و خنده در یک لحظه — واکنشِ دوگانه‌ی عاشق.

• پروردهٔ عشق — نظامی(بیت ۱۷)

  گویند ز عشق کن جدایی⁂این نیست طریقِ آشنایی

  جدایی ⟷ آشنایی

  تقابلی که پاسخِ مجنون را می‌سازد.

• پروردهٔ عشق — نظامی(بیت ۲۰)

  کز عشق به غایتی رسانم⁂کاو مانَد اگر چه من نمانم

  او مانَد ⟷ من نمانم

  تقابلِ ماندگاریِ عشق و فناشدنِ عاشق — جانِ اندیشه‌ی عرفانیِ درس.

• پروردهٔ عشق — نظامی(بیت ۲۲)

  از عمرِ من آنچه هست بر جای⁂بستان و به عمرِ لیلی افزای

  بستان ⟷ افزای

  تقابلِ گرفتن و افزودن — ایثارِ محض.

• پروردهٔ عشق — نظامی(بیت ۲۳)

  می‌داشت پدر به سویِ او گوش⁂کاین قصّه شنید، گشت خاموش

  گوش داشتن ⟷ خاموش شدن

  شنیدن، او را به سکوت می‌رساند.

• بانگِ جَرَس — حمید سبزواری(بیت ۲)

  از هر کران بانگِ رحیل آید به گوشم⁂بانگ از جَرَس برخاست، وایِ من خموشم

  بانگ ⟷ خموش

  تقابلِ هیاهوی بیرون و سکوتِ شاعر.

• کاوهٔ دادخواه — فردوسی(بیت ۲)

  نهان گشت کردارِ فرزانگان⁂پراگنده شد نامِ دیوانگان

  فرزانگان ⟷ دیوانگان

  تقابلِ خرد و بی‌خردی — تصویرِ وارونگیِ روزگار.

• کاوهٔ دادخواه — فردوسی(بیت ۳)

  هنر خوار شد، جادوی ارجمند⁂نهان راستی، آشکارا گزند

  هنر ⟷ جادو، خوار ⟷ ارجمند، نهان ⟷ آشکارا، راستی ⟷ گزند

  چهار جفتِ متضاد در یک بیت — فشرده‌ترین تصویرِ وارونگی در شاهنامه.

• کاوهٔ دادخواه — فردوسی(بیت ۵)

  چنان بُد که ضحّاک را روز و شب⁂به نامِ فریدون گشادی دو لب

  روز ⟷ شب

  تقابلی که پیوستگیِ ترسِ او را می‌رساند.

• کاوهٔ دادخواه — فردوسی(بیت ۸)

  مرا در نهانی یکی دشمن است⁂که بر بِخْردان این سخن روشن است

  نهانی ⟷ روشن

  تقابلِ پنهانی و آشکاری.

• کاوهٔ دادخواه — فردوسی(بیت ۹)

  به سال اندکی و به دانش بزرگ⁂گَوی، بدنژادی، دلیر و سترگ

  به سال اندک ⟷ به دانش بزرگ

  تقابلی که برجستگیِ فریدون را می‌رساند.

• کاوهٔ دادخواه — فردوسی(بیت ۱۲)

  بر آن محضرِ اژدها ناگزیر⁂گواهی نوشتند بُرنا و پیر

  بُرنا ⟷ پیر

  تقابلِ جوانی و پیری؛ یعنی «همه».

• کاوهٔ دادخواه — فردوسی(بیت ۱۸)

  تو شاهی و گر اژدها پیکری⁂بباید بدین داستان داوری

  شاه ⟷ اژدهاپیکر

  تقابلی که در ظاهرِ پرسش، بزرگ‌ترین توهین را پنهان کرده است.

• کاوهٔ دادخواه — فردوسی(بیت ۱۹)

  که گر هفت کشور به شاهیِ تو راست⁂چرا رنج و سختی همه بهرِ ماست؟

  شاهیِ تو ⟷ رنجِ ما

  تقابلِ بهره‌ی شاه و بهره‌ی مردم.

• کاوهٔ دادخواه — فردوسی(بیت ۲۴)

  خروشید کای پایمردانِ دیو⁂بریده دل از ترسِ گیهان‌خدیو

  دیو ⟷ گیهان‌خدیو

  تقابلِ اهریمن و خداوند.

• کاوهٔ دادخواه — فردوسی(بیت ۳۳)

  کسی کاو هوایِ فریدون کند⁂دل از بندِ ضحّاک بیرون کند

  فریدون ⟷ ضحّاک

  تقابلِ داد و بیداد.

• کاوهٔ دادخواه — فردوسی(بیت ۳۴)

  بپویید کاین مِهتر آهرمن است⁂جهان‌آفرین را به دل دشمن است

  آهرمن ⟷ جهان‌آفرین

  تقابلِ اهریمن و اهورا — بنیادِ اندیشه‌ی ایرانی.

• کاوهٔ دادخواه — فردوسی(بیت ۳۷)

  بیامد به درگاهِ سالارِ نو⁂بدیدندش آنجا و برخاست غَو

  سالارِ نو ⟷ ضحّاکِ کهن

  تقابلِ نظمِ نو و نظمِ فرسوده.

• کاوهٔ دادخواه — فردوسی(بیت ۳۹)

  همی رفت منزل به منزل چو باد⁂سری پر ز کینه، دلی پر ز داد

  کینه ⟷ داد

  تقابلی که دوگانگیِ انگیزه‌ی فریدون را می‌سازد: خشم در سر، عدل در دل.

• کاوهٔ دادخواه — فردوسی(بیت ۴۱)

  به شهر اندرون هر که بُرنا بُدند⁂چه پیران که در جنگ دانا بُدند

  بُرنا ⟷ پیران

  تقابلِ جوانی و پیری؛ یعنی همه‌ی مردم.

• کاوهٔ دادخواه — فردوسی(بیت ۴۲)

  سوی لشکرِ آفریدون شدند⁂ز نیرنگِ ضحّاک بیرون شدند

  سوی فریدون ⟷ بیرون از ضحّاک

  تقابلِ پیوستن و گسستن در دو مصراع.

• حملهٔ حیدری — باذل مشهدی(بیت ۷)

  به جز بازویِ دین و شیرِ خدا⁂که شد طالبِ رزمِ آن اژدها

  شیرِ خدا ⟷ اژدها

  رویاروییِ دو نمادِ نیرو.

• ملکا ذکرِ تو گویم — سنایی(بیت ۶)

  همه غیبی تو بدانی، همه عیبی تو بپوشی⁂همه بیشی تو بکاهی، همه کمّی تو فزایی

  بیش ⟷ کم، بکاهی ⟷ فزایی

  دو جفتِ متضاد در یک مصراع.

• مست و هشیار — پروین اعتصامی(بیت ۱)

  محتسب مستی به ره دید و گریبانش گرفت⁂مست گفت: ای دوست، این پیراهن است، افسار نیست

  محتسب ⟷ مست

  دو قطبِ شعر: نماینده‌ی شریعتِ رسمی در برابرِ مستِ رسواگر.

• مست و هشیار — پروین اعتصامی(بیت ۲)

  گفت: مستی، زان سبب افتان و خیزان می‌روی⁂گفت: جرمِ راه رفتن نیست، ره هموار نیست

  افتان ⟷ خیزان

  تقابلِ افتادن و برخاستن.

• مست و هشیار — پروین اعتصامی(بیت ۵)

  گفت: تا داروغه را گوییم، در مسجد بخواب⁂گفت: مسجد خوابگاهِ مردمِ بدکار نیست

  مسجد ⟷ بدکار

  تقابلِ جایگاهِ پاکی با آدمِ گناهکار.

• مست و هشیار — پروین اعتصامی(بیت ۹)

  گفت: می بسیار خوردی، زان چنین بی‌خود شدی⁂گفت: ای بیهوده‌گو، حرفِ کم و بسیار نیست

  کم ⟷ بسیار

  تقابلِ اندازه در پاسخِ مست.

• مست و هشیار — پروین اعتصامی(بیت ۱۰)

  گفت: باید حد زند هشیارْ مردم، مست را⁂گفت: هشیاری بیار، اینجا کسی هشیار نیست

  هشیار ⟷ مست

  همان تقابلِ آغازینِ شعر، اکنون در اوجِ خود.

• دماوندیه — بهار(بیت ۴)

  تا وارَهی از دَمِ ستوران⁂وین مردمِ نحسِ دیومانند

  کوهِ پاک ⟷ مردمِ نحس

  تقابلِ بلندیِ کوه با پستیِ آدمیان.

• دماوندیه — بهار(بیت ۱۴)

  خامُش منشین، سخن همی‌گوی⁂افسرده مباش، خوش همی‌خند

  خامُش ⟷ سخن، افسرده ⟷ خند

  دو جفتِ متضاد در یک بیت.

• دماوندیه — بهار(بیت ۱۷)

  ای مادرِ سرسپید، بشنو⁂این پندِ سیه‌بختْ فرزند

  سرسپید ⟷ سیه‌بخت

  تقابلِ سپیدی و سیاهی؛ سپیدیِ برف در برابرِ تیره‌بختیِ شاعر.

• دماوندیه — بهار(بیت ۱۸)

  برکَش ز سر آن سپید مِعجَر⁂بنشین به یکی کبود اورَند

  سپید ⟷ کبود

  تقابلِ دو رنگ که دو حالتِ متضاد را می‌رسانند.

• دماوندیه — بهار(بیت ۲۲)

  زین بی‌خردانِ سِفله بستان⁂دادِ دلِ مردمِ خردمند

  بی‌خردان ⟷ خردمند

  تقابلی که در بیتِ پایانی، دو سویِ نبرد را روشن می‌کند.

• نی‌نامه — مولوی(بیت ۲)

  کز نیستان تا مرا ببریده‌اند⁂در نفیرم مرد و زن نالیده‌اند

  مرد ⟷ زن

  تقابلی که فراگیری را می‌رساند.

• نی‌نامه — مولوی(بیت ۴)

  هر کسی کاو دور ماند از اصلِ خویش⁂بازجوید روزگارِ وصلِ خویش

  دور ⟷ وصل

  تقابلِ هجران و پیوند — محورِ کلِ نی‌نامه.

• نی‌نامه — مولوی(بیت ۵)

  من به هر جمعیّتی نالان شدم⁂جفتِ بدحالان و خوش‌حالان شدم

  بدحالان ⟷ خوش‌حالان

  تقابلی که فراگیریِ همدردیِ نی را می‌رساند.

• نی‌نامه — مولوی(بیت ۸)

  تن ز جان و جان ز تن مستور نیست⁂لیک کس را دیدِ جان دستور نیست

  تن ⟷ جان

  تقابلِ جسم و روح.

• نی‌نامه — مولوی(بیت ۹)

  آتش است این بانگِ نای و نیست باد⁂هر که این آتش ندارد، نیست باد

  آتش ⟷ باد

  تقابلِ دو عنصر؛ آتش نمادِ سوز و باد نمادِ بیهودگی.

• نی‌نامه — مولوی(بیت ۱۲)

  همچو نی زهری و تریاقی که دید؟⁂همچو نی دمساز و مشتاقی که دید؟

  زهر ⟷ تریاق

  تقابلِ درد و درمان.

• نی‌نامه — مولوی(بیت ۱۴)

  محرمِ این هوش جز بی‌هوش نیست⁂مر زبان را مشتری جز گوش نیست

  هوش ⟷ بی‌هوش

  تقابلی که خودِ تناقض را می‌سازد.

• نی‌نامه — مولوی(بیت ۱۶)

  روزها گر رفت، گو رو، باک نیست⁂تو بمان، ای آنکه جز تو پاک نیست

  رفتن ⟷ ماندن

  تقابلِ گذرا و جاودان.

• نی‌نامه — مولوی(بیت ۱۸)

  در نیابد حالِ پخته هیچ خام⁂پس سخن کوتاه باید، والسّلام

  پخته ⟷ خام

  تقابلِ رسیده و نارس — پایان‌بندیِ اندیشه‌ی نی‌نامه.

• سی‌مرغ و سیمرغ — عطار نیشابوری(بیت ۱)

  مجمعی کردند مرغانِ جهان⁂آنچه بودند آشکارا و نهان

  آشکارا ⟷ نهان

  تقابلی که فراگیری را می‌رساند: همه بی‌استثنا.

• سی‌مرغ و سیمرغ — عطار نیشابوری(بیت ۱۵)

  هشت جنّت نیز اینجا مُرده‌ای است⁂هفت دوزخ همچو یخ افسرده‌ای است

  جنّت ⟷ دوزخ

  تقابلِ بهشت و دوزخ که هر دو در این وادی بی‌ارزش‌اند.

• سی‌مرغ و سیمرغ — عطار نیشابوری(بیت ۲۱)

  صد هزاران سایه‌ی جاوید، تو⁂گم شده بینی ز یک خورشید، تو

  سایه ⟷ خورشید

  تقابلِ نمود و حقیقت.

• سی‌مرغ و سیمرغ — عطار نیشابوری(بیت ۲۴)

  محوِ او گشتند آخر بر دوام⁂سایه در خورشید گم شد، والسّلام

  سایه ⟷ خورشید

  تقابلی که در بیتِ پایانی به یگانگی می‌رسد.

آرایه‌های مرتبط