متناقض‌نما

نمونه‌ها

• جامه‌اش شولای عریانی است

  — اخوان ثالث

  جامه‌ای که عریانی است — تناقضی معنادار.

• هرگز نمیرد آن که دلش زنده شد به عشق

  — حافظ

  «نمردن» به مرده نسبت داده شده؛ مرگی که خود زندگی است.

این آرایه در کتاب‌های درسی۱۷ شاهد

• خاکِ آزادگان — سپیده کاشانی(بیت ۱)

  به خون گر کشی خاکِ من، دشمنِ من⁂بجوشد گل اندر گل از گلشنِ من

  به خون کشیدن ← گل روییدن

  از ویرانی، رویش می‌زاید — تناقضی که پیامِ پایداری را می‌سازد.

• خاکِ آزادگان — سپیده کاشانی(بیت ۴)

  من ایرانی‌ام، آرمانم شهادت⁂تجلّیِ هستی است، جان کندنِ من

  تجلّیِ هستی است، جان کندنِ من

  متناقض‌نما: مرگ، نمودِ زندگی خوانده شده — قلبِ اندیشه‌ی شهادت.

• طوطی و بقّال — مولوی(بیت ۲۳)

  چون بسی ابلیسِ آدم‌روی هست⁂پس به هر دستی نشاید داد دست

  ابلیسِ آدم‌روی

  ترکیبی متناقض‌نما — شیطانی با چهره‌ی آدمی.

• لطفِ خدا — وحشی بافقی(بیت ۳)

  درِ نابسته‌ی احسان گشاده است⁂به هر کس آنچه می‌بایست، داده است

  درِ نابسته … گشاده است

  دری که هرگز بسته نبوده، «گشوده» خوانده می‌شود — تأکیدی متناقض‌نما بر همیشگی بودنِ بخشش.

• لطفِ خدا — وحشی بافقی(بیت ۸)

  کمالِ عقل آن باشد در این راه⁂که گوید: نیستم از هیچ آگاه

  کمالِ عقل … نیستم از هیچ آگاه

  متناقض‌نما: اوجِ دانایی، اقرار به نادانی است. بیتِ کلیدیِ ستایش.

• در امواجِ سِند — مهدی حمیدی شیرازی(بیت ۱۴)

  میانِ موج می‌رقصید در آب⁂به رقصِ مرگ، اخترهای انبوه

  رقصِ مرگ

  رقص نشانه‌ی شادی است و مرگ نشانه‌ی پایان — همنشینیِ ناسازِ معنادار.

• در امواجِ سِند — مهدی حمیدی شیرازی(بیت ۱۷)

  از این سدّ روان، در دیده‌ی شاه⁂ز هر موجی هزاران نیش می‌رفت

  سدّ روان

  سد چیزی ایستا و بازدارنده است و «روان» یعنی جاری — ترکیبی متناقض‌نما برای رود.

• پروردهٔ عشق — نظامی(بیت ۱۴)

  مجنون چو حدیثِ عشق بشنید⁂اوّل بگریست، پس بخندید

  اوّل بگریست، پس بخندید

  واکنشی ناسازگار که حالِ عاشق را می‌رساند: درد و شادی با هم.

• پروردهٔ عشق — نظامی(بیت ۲۰)

  کز عشق به غایتی رسانم⁂کاو مانَد اگر چه من نمانم

  کاو مانَد اگر چه من نمانم

  خواستنِ نابودیِ خود برای ماندنِ عشق — تناقضی که عاشقی را تعریف می‌کند.

• پروردهٔ عشق — نظامی(بیت ۲۱)

  گرچه ز شرابِ عشق مستم⁂عاشق‌تر ازین کنم که هستم

  عاشق‌تر ازین کنم که هستم

  دعا برای افزودنِ همان دردی که قرار بود درمان شود — عکسِ خواسته‌ی پدر.

• کاوهٔ دادخواه — فردوسی(بیت ۹)

  به سال اندکی و به دانش بزرگ⁂گَوی، بدنژادی، دلیر و سترگ

  بدنژادی، دلیر و سترگ

  ضحّاک ناچار است دشمن را هم‌زمان بستاید و خوار کند.

• کاوهٔ دادخواه — فردوسی(بیت ۱۱)

  ز بیمِ سپهبد همه راستان⁂بر آن کار گشتند همداستان

  راستان … همداستان [بر دروغ]

  راست‌کرداران بر گواهیِ دروغ هم‌رأی می‌شوند — تناقضی که عمقِ ترس را نشان می‌دهد.

• مست و هشیار — پروین اعتصامی(بیت ۱۰)

  گفت: باید حد زند هشیارْ مردم، مست را⁂گفت: هشیاری بیار، اینجا کسی هشیار نیست

  اینجا کسی هشیار نیست

  متناقض‌نما: تنها مست است که هشیارانه سخن می‌گوید و جامعه‌ی «هشیار» را مست می‌خواند.

• نی‌نامه — مولوی(بیت ۱۲)

  همچو نی زهری و تریاقی که دید؟⁂همچو نی دمساز و مشتاقی که دید؟

  زهری و تریاقی

  متناقض‌نما: نی هم دردآور است هم درمان‌بخش.

• نی‌نامه — مولوی(بیت ۱۴)

  محرمِ این هوش جز بی‌هوش نیست⁂مر زبان را مشتری جز گوش نیست

  محرمِ این هوش جز بی‌هوش نیست

  متناقض‌نما: تنها بی‌هوش، محرمِ هوش است — بی‌خودی، شرطِ آگاهیِ عارفانه.

• سی‌مرغ و سیمرغ — عطار نیشابوری(بیت ۹)

  بعد از این وادیِّ عشق آید پدید⁂غرقِ آتش شد کسی کانجا رسید

  غرقِ آتش

  متناقض‌نما: غرق شدن کارِ آب است نه آتش — تصویری که سوزندگیِ عشق را می‌رساند.

• سی‌مرغ و سیمرغ — عطار نیشابوری(بیت ۱۵)

  هشت جنّت نیز اینجا مُرده‌ای است⁂هفت دوزخ همچو یخ افسرده‌ای است

  هفت دوزخ همچو یخ افسرده

  متناقض‌نما: دوزخ جای آتش است و اینجا چون یخ سرد خوانده شده — نشانه‌ی بی‌اعتناییِ سالکِ مستغنی.

آرایه‌های مرتبط