ضرب‌المثل‌های شعر

بنی‌آدم اعضای یکدیگرند / که در آفرینش ز یک گوهرند

کاربرد: تأکید بر همبستگی و یگانگی انسان‌ها. بر سردرِ سازمان ملل هم نقش بسته.

بشنو این نی چون شکایت می‌کند / از جدایی‌ها حکایت می‌کند

کاربرد: نمادِ بزرگِ هجران و دوریِ روح از اصلِ خویش — آغازگرِ سفرِ معنوی.

توانا بُوَد هر که دانا بُوَد / ز دانش دلِ پیر برنا بُوَد

کاربرد: هر آن‌که می‌داند، می‌تواند. شعار بزرگِ اهلِ کتاب و خرد.

بسا نامِ‌ور پیشِ گاهان بمرد / که نامِ‌ش بر فلک می‌برد گرد

کاربرد: بزرگیِ راستین در نام نیست، در کردار است.

دلا چو غنچه، گرت دل گرفت، رو به چمن کن / گره ز کارِ فروبسته‌ی بَنفشه دهد باد صبا

کاربرد: هر گاه دل گرفته شد، رو به طبیعت. کنایه از گشایش با تغییرِ فضا.

خدا گر زِ حکمت ببندد دری / ز رحمت گشاید درِ دیگری

کاربرد: تسلّیِ مشهور در هنگامِ شکست و ناامیدی — وقتی دری بسته شد، دری دیگر باز خواهد شد.

به جهان خرّم از آنم که جهان خرّم از اوست / عاشقم بر همه عالم که همه عالم از اوست

کاربرد: بیانِ شادمانیِ عاشقانه — وقتی هستی را در سراسرِ هستی می‌بینی.

میازار موری که دانه‌کش است / که جان دارد و جانِ شیرین خوش است

کاربرد: نمادِ مهربانیِ نسبت به همه‌ی جانداران — حتی کوچک‌ترین.

آن‌چه نپاید، دل‌بستگی را نشاید

کاربرد: هشدار به دل‌بستن به چیزهای فانی.

هر که نامُختَ از گذشتِ روزگار / هیچ ناموزد ز هیچ آموزگار

کاربرد: بزرگ‌ترین معلم، خودِ زندگی است.

شب تاریک و بیمِ موج و گردابی چنین هایل / کجا دانند حالِ ما سبکباران ساحل‌ها

کاربرد: بیانِ تنهاییِ گرفتاران — کسی که در ساحل ایستاده، حالِ غرق‌شدنی را نمی‌فهمد.

آن‌ها که خاک را به نظر کیمیا کنند / آیا بُوَد که گوشهٔ چشمی به ما کنند؟

کاربرد: زبانِ ادبیِ خواهشِ توجه از بزرگان.

گر تو بهتر می‌زنی بستان بزن

کاربرد: وقتی کسی ادعا کرد، پاسخش این است: خودت بیا انجام بده.

هر چه پیش آید، خوش آید

کاربرد: رضایت از مقدّرات — تسلیمِ شادمانه.

عاشق شو ار نه روزی، کارِ جهان سرآید / ناخوانده درسِ مقصود از کارگاهِ هستی

کاربرد: بدونِ عشق، عمر بی‌حاصل می‌گذرد.

ببین تفاوتِ ره کز کجاست تا به کجا

کاربرد: برای نشان‌دادن فاصلهٔ کیفیِ دو چیز یا دو راه.

خوش بُوَد گر محکِ تجربه آید به میان / تا سیه‌روی شود هر که در او غش باشد

کاربرد: آزمونِ زمان، خالص را از ناخالص جدا می‌کند.

هر شب ستاره‌ای به زمین می‌کشند و باز / این آسمان غمزده غرق ستاره‌هاست

کاربرد: بیانِ امیدِ پایان‌ناپذیر در میانِ تاریکی‌ها.

کارِ نیکو کردن از پر کردن است

کاربرد: مهارت از تمرین می‌آید.

بنیادِ ظلم در جهان اندک بود / هر که آمد بر او مزیدی کرد

کاربرد: ظلم با همراهی و سکوتِ ما بزرگ می‌شود.

دو دیده خواهد و دو گوش، تا که این کن آن

کاربرد: برای کارهای پیچیده، دقّت و حواسِ جمع لازم است.

آب در کوزه و ما تشنه‌لبان می‌گردیم / یار در خانه و ما گردِ جهان می‌گردیم

کاربرد: گاه گوهر در کنارِ ماست و ما به‌دنبالش در دوردست‌ها می‌گردیم.

کِی شود این آرزو، مُیسّر ما / ما به سرِ کوی او رسیم و او ما

کاربرد: بیانِ آرزوی وصلِ دیرینه.

تو نیکی می‌کن و در دجله انداز / که ایزد در بیابانت دهد باز

کاربرد: نیکی بی‌مزد نخواهد ماند — حتی اگر اکنون پاداشی ندیدی.

بیا تا گل برافشانیم و می در ساغر اندازیم / فلک را سقف بشکافیم و طرحی نو دراندازیم

کاربرد: دعوت به تغییرِ بنیادی و آغازی نو.

هر که بامش بیش، برفش بیشتر

کاربرد: هر که موقعیتِ بالاتری دارد، گرفتاری‌اش هم بزرگ‌تر است.

نیک بودن، ز نام نیک بِه است / مزدِ نیکی همان نکوکاری‌ست

کاربرد: نیکی، خود مزدِ خود است.

این جهان همچون درخت است ای کِرام / ما بر او چون میوه‌های نیم‌خام

کاربرد: ما در حالِ پختن و رسیدنیم — جهان درختِ ما را می‌پروراند.

عقل هر یک با دگر فرق است سخت / هست بازی‌گر، یکی بَدبَخت سخت

کاربرد: هر کس به‌اندازهٔ خرد و فهمش بازی می‌کند.

آسایش دو گیتی تفسیر این دو حرف است / با دوستان مروّت، با دشمنان مدارا

کاربرد: اصلِ بزرگِ خوش‌بختی در دو خط: مهربانی با دوست، مدارا با دشمن.

هرگز نمیرد آن که دلش زنده شد به عشق / ثبت است بر جریده‌ی عالم دوام ما

کاربرد: عشق، انسان را به جاودانگی می‌رساند — نامِ عاشق در دفترِ گیتی می‌ماند.

صبر و ظفر هر دو دوستانِ قدیم‌اند / بر اثرِ صبر نوبتِ ظفر آید

کاربرد: پیروزی همیشه پشتِ صبر است — اگر تاب آوری، نوبتت می‌رسد.

از صدای سخنِ عشق ندیدم خوش‌تر / یادگاری که در این گنبدِ دوّار بماند

کاربرد: بهترین چیزی که از انسان می‌ماند، کلامِ عشق است.

اگر آن تُرکِ شیرازی به دست آرَد دلِ ما را / به خالِ هندوی‌ش بخشم سمرقند و بخارا را

کاربرد: مشهورترین بیتِ عشقیِ ادبیات فارسی — حافظ شهرها را برای یک نگاهِ یار پیشکش می‌کند.

غلامِ همتِ آنم که زیرِ چرخِ کبود / ز هر چه رنگِ تعلق پذیرد آزاد است

کاربرد: تحسینِ کسی که از دلبستگی‌های دنیوی آزاد است — آرمانِ بزرگِ عرفان.

نه هر که چهره برافروخت دلبری داند / نه هر که آینه سازد سکندری داند

کاربرد: ظاهرِ زیبا، دل‌بریِ راستین نمی‌سازد — هنر، چیزی فراترست از نمود.

نازپرورده‌ی تنعّم نبرد راه به دوست / عاشقی شیوه‌ی رندانِ بلاکش باشد

کاربرد: عشقِ راستین برای راحت‌طلبان نیست — نصیبِ سختی‌کشانِ آزاده است.

ز کوزه همان برون تراود که در اوست

کاربرد: از هر کس همان رفتاری برمی‌آید که در باطنش است — ظاهر بازتابِ درون است.

نابرده رنج، گنج میسّر نمی‌شود / مزد آن گرفت جان برادر که کار کرد

کاربرد: بدون زحمت، چیزِ ارزشمندی به دست نمی‌آید — مَثَلِ بزرگِ کوشش و پاداش.

خواهی نشوی رسوا، هم‌رنگِ جماعت شو

کاربرد: اگر می‌خواهی آزرده نشوی، خود را با مردم هماهنگ کن — البته در ظاهر.

هر که با بزرگان نشست بزرگ شد / هر که با کوچکان نشست کوچک

کاربرد: هم‌نشین، آدمی را به سطحِ خودش می‌کشد — مَثَلِ بزرگ در گزینشِ دوست.

از محبّت خارها گُل می‌شود / وز محبّت سرکه‌ها مُل می‌شود

کاربرد: محبت معجزه می‌کند — تلخی را شیرین و دشمنی را دوستی می‌سازد.

هر کسی را بهرِ کاری ساختند / میلِ آن را در دلش انداختند

کاربرد: هر آدمی برای کاری آفریده شده — استعدادِ باطنی او همان مسیرِ زندگی‌ست.

این جهان کوه است و فعلِ ما ندا / سوی ما آید نداها را صدا

کاربرد: جهان آینه‌ی رفتارِ ماست — هرچه بفرستی، باز می‌گردد.

آب کم جو، تشنگی آور به دست / تا بجوشد آبت از بالا و پست

کاربرد: اول نیاز را در خود زنده کن — آنگاه راهِ جواب از همه‌جا گشوده می‌شود.

صبر تلخ آمد و لیکن عاقبت / میوه‌ی شیرین دهد پر منفعت

کاربرد: صبر در آغاز سخت است، اما در پایان، دستاوردِ بزرگ می‌دهد.

ای برادر تو همان اندیشه‌ای / ما بقی تو استخوان و ریشه‌ای

کاربرد: هویتِ راستینِ هر کس، اندیشه‌ی اوست — تن فقط حاملِ جان است.

چو ایران نباشد، تنِ من مباد / بدین بوم و بر زنده یک تن مباد

کاربرد: بزرگ‌ترین بیتِ میهنیِ شعر فارسی — هستیِ فرد در گروِ هستیِ سرزمین.

هنر نزدِ ایرانیان است و بس / ندادند شیرِ ژیان را به کس

کاربرد: افتخار به فرهنگ و هنرِ ایران — بیتی که هزار سال است ورد زبان است.

بسی رنج بردم در این سالِ سی / عجم زنده کردم بدین پارسی

کاربرد: گواهیِ فردوسی بر سی سال زحمت برای زنده نگه‌داشتنِ زبانِ پارسی.

دی رفت و تو فکرتِ غمش بیهوده‌ست / فردا که نیامده‌ست فریادش چیست

کاربرد: گذشته رفته و آینده نیامده — حالا را زندگی کن.

افسوس که نامه‌ی جوانی طی شد / و آن تازه بهارِ شادمانی طی شد

کاربرد: حسرتِ گذرِ جوانی — یکی از مَثَل‌های پُرکاربردِ خیام.

این کوزه چو من، عاشقِ زاری بوده‌ست / در بندِ سرِ زلفِ نگاری بوده‌ست

کاربرد: همه‌ی ما خاکیم و باز خاک خواهیم شد — یادآوریِ خیامی از فناپذیری.

هر کسی کاو دور ماند از اصلِ خویش / باز جوید روزگارِ وصلِ خویش

کاربرد: هر هستی به‌دنبالِ بازگشت به منشأ خویش است — معنای بزرگِ هجران.

هر که او بیدارتر، پر دردتر / هر که او آگاه‌تر، رخ زردتر

کاربرد: آگاهی، رنج می‌آورد — هرچه بیشتر بدانی، بیشتر می‌بینی.

افتادگی آموز اگر طالبِ فیضی / هرگز نخورد آب، زمینی که بلند است

کاربرد: تواضع شرطِ بهره‌مندی است — هر چه فروتن‌تر باشی، بیشتر می‌گیری.

تا تواند طوطیِ شیرین‌کلام / در شکارستانِ شکر می‌کند خرام

کاربرد: شیرین‌سخن همیشه راهی به سویِ شیرینی پیدا می‌کند.

خوشا آنانکه از پا سر ندانند / میانِ شعله، خشک و تر ندانند

کاربرد: ستایشِ سرسپردگیِ بی‌چون‌و‌چرا — وارستگی از خود.

هر کاری که سختی بُوَد در نخست / به آخر شود کار، نیکو درست

کاربرد: هر آغاز سختی، پایانِ شیرین دارد اگر استقامت کنی.

هر ساعتم اندرونِ جان از تو نَوی‌ست / آثارِ تو بر صحیفه‌ی جان نَوی‌ست

کاربرد: حضورِ معشوق در دل، لحظه‌به‌لحظه تازه می‌شود.

هر چه دارد مرد، از بدبختیِ خویش دارد

کاربرد: بسیاری از بدبختی‌های آدمی، نتیجه‌ی خواست‌های خودِ اوست.

دنیا به عمرِ خویش نپاید چنین که هست / این رنگ و بویِ گُل چو بیاید همی رود

کاربرد: همه‌چیز در گذر است — حتی زیبایی هم می‌رود.

خر گرچه نیست در عربی، آن مَهی شدن / در پارسی شدن نتواند فریشته شد

کاربرد: تغییرِ ظاهر، گوهرِ آدمی را عوض نمی‌کند.

هر که آن کرد که می‌بایست، چنان شد که سزای‌ش بود

کاربرد: هر کس همان درو می‌کند که کاشته.

از این ستون به آن ستون فرج است

کاربرد: گذرِ زمان حتی بدونِ تلاشِ بزرگ، گاهی گشایش می‌آورد.

دلم ز سنگ نباشد که آب از آن نچکد / ولی چه چاره که سنگین‌دلانم آرامند

کاربرد: دلِ نازک، آشفته می‌شود؛ ولی سنگ‌دلان آسوده‌اند — تلخیِ دنیا.

از عاشقی نشانه همین بس که هر دم / دل می‌رود ز خانه و دیده در پیِ او

کاربرد: بی‌قراریِ پیوسته، نشانِ عشقِ راستین است.

دشمنِ دانا بِه از نادان دوست

کاربرد: نقدِ آگاهانه بهتر از تأییدِ ناآگاهانه است.

دو چیز خیره عقل است — دم فروبستن به وقت گفتن، و گفتن به وقت خاموشی

کاربرد: زمان‌شناسی، نشانِ خِرَد است.

هر آن‌کس که در جانش ادب نیست / بِه آن دو سوختن مردانه از مرد

کاربرد: آدمیِ بی‌ادب، مرگش بهتر از زندگیِ ننگ‌آلودش.

شبا روز را باید آویختن / به آبِ دو دیده گُل آمیختن

کاربرد: از تلاشِ بی‌وقفه، گُل‌های زیبا می‌روید.

به ده اندر، چو غم نیست‌ت غم به دل / مده، که هزاران غم هست بر گِل

کاربرد: اگر دلت آرام است، با چنگ زدن به دردهای کوچک، آن آرامش را خراب نکن.

ای شهر مردان، چه بُوَد در تو، اگر بوسه‌ای / در رهِ یاران بدهی، می‌رسد از تو سپاس

کاربرد: بزرگ‌ترین هدیه، محبتِ ساده‌ست — حتی یک بوسه از سرِ مهر.

دل بده ای دوست، که این کارگه پُر هیاهو / به یکی آه و دلِ خسته‌ای، می‌چرخد

کاربرد: گاهی همه‌ی هیاهوی دنیا با یک دلِ خسته می‌چرخد — اشاره به سنگینیِ احساس.

چه خوش بُوَد که برآید به یک کرشمه دو کار / زِ خود برون شدن و در حضورِ یار بُدن

کاربرد: بهترین حال آن است که با حذفِ خود، در حضورِ یار باشی.

هر که آموخت از گذشتِ روزگار / هیچ ناموزد ز هیچ آموزگار

کاربرد: بهترین استاد، خودِ زمانه است — تجربه‌های گذشته آموزگارند.

اگر بینی که نابینا و چاه است / اگر خاموش بنشینی گناه است

کاربرد: خاموشی در برابرِ خطر، شریک شدن در گناهِ آن است.

هر چه بکاری، همان درو می‌کنی

کاربرد: نتیجه‌ی کارِ هر کس، بازتابِ کاشته‌ی اوست.

ز هر سوی، ای ساربان، بانگِ زنگ است / که اشتر، بِبَر، صبحدم، تا فرنگ است

کاربرد: زمان می‌گذرد و کاروانِ زندگی در حرکت است — وقت را غنیمت شمار.