مهر و وفا
حافظ — دیوانِ حافظ
حافظ در این غزل، وفاداری را شرطِ ماندگاریِ پیوند میداند: هر که هوای اهلِ وفا را داشته باشد، خدا هوایش را دارد. راز را باید نزدِ محرم گفت، سرِ رشتهی پیمان را نباید رها کرد، و نگهداشتنِ دل، در پایان، کارِ خداست نه بنده.
ردیفِ «نگه دارد» ستونِ غزل است: در هر بیت یک بار میآید و هر بار معنایش کمی میچرخد — گاه «حفظ کردن»، گاه «رعایت کردن» و در بیتِ ششم «خدا حافظ». همین چرخشِ ملایمِ معنا در یک واژهی ثابت، از شگردهای شناختهشدهی حافظ است.
- قالب
- غزل
- وزن
- مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتثِّ مثمّنِ مخبونِ محذوف)
- درونمایه
- ادبیاتِ غنایی — وفاداری در دوستی و عشق
- لحن
- پندآمیز و لطیف
- قافیه
- وفا، بلا، آشنا، دعا، جا، خدا، وفا، صبا
- ردیف
- نگه دارد
آرایههای این شعر۱۸ گونهی آرایه، ۳۲ شاهد در ۸ بیت
متن و تحلیلِ بیتبهبیت
- ۱
هر آن که جانبِ اهلِ وفا نگه داردخداش در همه حال از بلا نگه دارد
- ۲
حدیثِ دوست نگویم مگر به حضرتِ دوستکه آشنا سخنِ آشنا نگه دارد
- ۳
دلا، معاش چنان کن که گر بلغزد پایفرشتهات به دو دستِ دعا نگه دارد
- ۴
گَرَت هواست که معشوق نگسلد پیماننگاه دار سرِ رشته تا نگه دارد
- ۵
صبا بر آن سرِ زلف ار دلِ مرا بینیز رویِ لطف بگویش که جا نگه دارد
- ۶
چو گفتمش که دلم را نگاه دار، چه گفت؟ز دستِ بنده چه خیزد؟ خدا نگه دارد
- ۷
سر و زر و دل و جانم فدای آن یاریکه حقِّ صحبتِ مهر و وفا نگه دارد
- ۸
غبارِ راهگذارت کجاست تا حافظبه یادگارِ نسیمِ صبا نگه دارد