مراعاتِ نظیر

نمونه‌ها

• ابر و باد و مه و خورشید و فلک در کارند

  — سعدی

  همه از پدیده‌های طبیعت و آسمان — تناسبِ آشکار.

این آرایه در کتاب‌های درسی۱۴۳ شاهد

• به نام کردگار — عطار نیشابوری(بیت ۱)

  به نامِ کردگارِ هفت افلاک⁂که پیدا کرد آدم از کَفی خاک

  افلاک، آدم، خاک

  آسمان و انسان و خاک، اجزای یک تصویرِ آفرینش‌اند.

• به نام کردگار — عطار نیشابوری(بیت ۲)

  الهی، فضلِ خود را یارِ ما کن⁂ز رحمت، یک نظر در کارِ ما کن

  فضل، رحمت، نظر

  هر سه از مفاهیمِ لطف و عنایتِ الهی‌اند.

• به نام کردگار — عطار نیشابوری(بیت ۴)

  زهی گویا ز تو، کام و زبانم⁂تویی هم آشکارا، هم نهانم

  گویا، کام، زبان

  همه از اجزا و لوازمِ سخن گفتن‌اند.

• به نام کردگار — عطار نیشابوری(بیت ۵)

  چو در وقتِ بهار آیی پدیدار⁂حقیقت پرده برداری ز رخسار

  پرده، رخسار

  تناسبِ پوشش و چهره.

• به نام کردگار — عطار نیشابوری(بیت ۶)

  فروغِ رویت اندازی سویِ خاک⁂عجایب نقش‌ها سازی سویِ خاک

  فروغ، روی، نقش

  تناسبِ نور و چهره و تصویر.

• به نام کردگار — عطار نیشابوری(بیت ۷)

  گل از شوقِ تو خندان در بهار است⁂از آنش رنگ‌های بی‌شمار است

  گل، بهار، رنگ

  تناسبِ اجزای صحنه‌ی بهاری.

• چشمه — نیما یوشیج(بیت ۱)

  گشت یکی چشمه ز سنگی جدا⁂غلغله‌زن، چهره‌نما، تیزپا

  چشمه، سنگ

  تناسبِ اجزای طبیعت.

• چشمه — نیما یوشیج(بیت ۲)

  گَه به دهان، بر زده کف، چون صدف⁂گاه، چو تیری که رود بر هدف

  تیر، هدف

  تناسبِ ابزارِ تیراندازی.

• چشمه — نیما یوشیج(بیت ۳)

  گفت: درین معرکه یکتا منم⁂تاجِ سرِ گلبن و صحرا منم

  گلبن، صحرا

  تناسبِ رویشگاه و دشت.

• چشمه — نیما یوشیج(بیت ۴)

  چون بدوم، سبزه در آغوشِ من⁂بوسه زند بر سر و بر دوشِ من

  آغوش، بوسه، سر، دوش

  تناسبِ اندام‌ها و رفتارهای انسانی.

• چشمه — نیما یوشیج(بیت ۵)

  چون بگشایم ز سرِ مو، شکن⁂ماه ببیند رخِ خود را به من

  مو، شکن، رخ، ماه

  شبکه‌ی واژگانِ زیباییِ چهره و زلف.

• چشمه — نیما یوشیج(بیت ۶)

  قطره‌ی باران که دراُفتد به خاک⁂زو بدمد بس گهرِ تابناک

  قطره، باران، خاک

  تناسبِ عناصرِ رویش.

• چشمه — نیما یوشیج(بیت ۷)

  در برِ من، ره چو به پایان برد⁂از خجلی سر به گریبان برد

  سر، گریبان

  تناسبِ اندام و جامه.

• چشمه — نیما یوشیج(بیت ۱۳)

  نعره برآورده، فلک کرده کر⁂دیده سیه کرده، شده زهره در

  نعره، کر، دیده، زهره

  تناسبِ حواس و اندام‌ها.

• چشمه — نیما یوشیج(بیت ۱۵)

  چشمه‌ی کوچک چو به آنجا رسید⁂وان همه هنگامه‌ی دریا بدید

  چشمه، دریا

  تناسبِ آب‌ها.

• چشمه — نیما یوشیج(بیت ۱۷)

  لیک چنان خیره و خاموش ماند⁂کز همه شیرین‌سخنی گوش ماند

  خاموش، سخن، گوش

  تناسبِ واژگانِ گفتن و شنیدن.

• رستم و اشکبوس — فردوسی(بیت ۱)

  خروشِ سواران و اسپان ز دشت⁂ز بهرام و کیوان همی‌برگذشت

  بهرام، کیوان

  تناسبِ نامِ ستارگان.

• رستم و اشکبوس — فردوسی(بیت ۱)

  خروشِ سواران و اسپان ز دشت⁂ز بهرام و کیوان همی‌برگذشت

  سواران، اسپان، دشت

  تناسبِ اجزای صحنه‌ی نبرد.

• رستم و اشکبوس — فردوسی(بیت ۲)

  همه تیغ و ساعد ز خون بود، لعل⁂خروشان دلِ خاک، در زیرِ نعل

  تیغ، ساعد، خون، نعل

  شبکه‌ی واژگانِ نبرد.

• رستم و اشکبوس — فردوسی(بیت ۵)

  همه تیغ و گرز و کمند آورید⁂به ایرانیان، تنگ و بند آورید

  تیغ، گرز، کمند

  تناسبِ ابزارهای جنگ.

• رستم و اشکبوس — فردوسی(بیت ۸)

  بشد تیز، رهّام با خود و گبر⁂همی گردِ رزم اندر آمد به ابر

  خود، گبر، رزم

  تناسبِ ساز و برگِ جنگ.

• رستم و اشکبوس — فردوسی(بیت ۹)

  برآویخت رهّام با اشکبوس⁂برآمد ز هر دو سپه، بوق و کوس

  بوق، کوس، سپه

  تناسبِ ابزارهای آواییِ میدانِ جنگ.

• رستم و اشکبوس — فردوسی(بیت ۱۴)

  تهمتن برآشفت و با طوس گفت⁂که رهّام را جامِ باده است جفت

  جام، باده

  تناسبِ واژگانِ بزم.

• رستم و اشکبوس — فردوسی(بیت ۱۶)

  کمانِ به‌زه را به بازو فگند⁂به بندِ کمر بر، بزد تیر چند

  کمان، زه، بازو، تیر، کمر

  شبکه‌ی کاملِ واژگانِ تیراندازی.

• رستم و اشکبوس — فردوسی(بیت ۱۷)

  خروشید: کای مردِ رزم‌آزمای⁂همآوردت آمد، مشو بازِ جای

  رزم‌آزمای، همآورد

  تناسبِ واژگانِ هماوردی.

• رستم و اشکبوس — فردوسی(بیت ۱۸)

  کُشانی بخندید و خیره بماند⁂عنان را گران کرد و او را بخواند

  عنان، خواند، بماند

  تناسبِ صحنه‌ی رویاروییِ سواره و پیاده.

• رستم و اشکبوس — فردوسی(بیت ۲۱)

  مرا مادرم نام، مرگِ تو کرد⁂زمانه مرا پتکِ ترگِ تو کرد

  پتک، ترگ

  تناسبِ ابزارِ کوبنده و کوبیده‌شونده.

• رستم و اشکبوس — فردوسی(بیت ۲۷)

  کُشانی بدو گفت: با تو سلیح⁂نبینم همی‌جز فسوس و مزیح

  فسوس، مزیح

  تناسبِ واژگانِ شوخی و ریشخند.

• رستم و اشکبوس — فردوسی(بیت ۲۸)

  بدو گفت رستم: که تیر و کمان⁂ببین، تا هم‌اکنون سر آری زمان

  تیر، کمان

  تناسبِ ابزارِ تیراندازی.

• رستم و اشکبوس — فردوسی(بیت ۲۹)

  چو نازش به اسپِ گران‌مایه دید⁂کمان را به زه کرد و اندر کشید

  کمان، زه

  تناسبِ اجزای کمان.

• رستم و اشکبوس — فردوسی(بیت ۳۵)

  همی رنجه داری تنِ خویش را⁂دو بازوی و جانِ بداندیش را

  تن، بازو، جان

  تناسبِ اجزای وجودِ آدمی.

• رستم و اشکبوس — فردوسی(بیت ۳۶)

  تهمتن به بندِ کمر، برد چنگ⁂گزین کرد یک چوبه تیرِ خدنگ

  کمر، تیر، خدنگ

  تناسبِ ساز و برگِ تیراندازی.

• رستم و اشکبوس — فردوسی(بیت ۳۷)

  یکی تیرِ الماس‌پیکان، چو آب⁂نهاده بر او چار پرّ عقاب

  تیر، پیکان، پر، عقاب

  شبکه‌ی کاملِ اجزای تیر.

• رستم و اشکبوس — فردوسی(بیت ۳۸)

  کمان را بمالید رستم به چنگ⁂به شست اندرآورده، تیرِ خدنگ

  کمان، چنگ، شست، تیر

  تناسبِ اجزای کمانداری.

• مهر و وفا — حافظ(بیت ۳)

  دلا، معاش چنان کن که گر بلغزد پای⁂فرشته‌ات به دو دستِ دعا نگه دارد

  پای، دست

  تناسبِ اندام‌ها.

• مهر و وفا — حافظ(بیت ۴)

  گَرَت هواست که معشوق نگسلد پیمان⁂نگاه دار سرِ رشته تا نگه دارد

  نگسلد، رشته، نگه دارد

  تناسبِ گسستن و نگه‌داشتنِ ریسمان.

• مهر و وفا — حافظ(بیت ۵)

  صبا بر آن سرِ زلف ار دلِ مرا بینی⁂ز رویِ لطف بگویش که جا نگه دارد

  صبا، زلف، روی

  شبکه‌ی واژگانِ عاشقانه‌ی حافظ.

• مهر و وفا — حافظ(بیت ۸)

  غبارِ راهگذارت کجاست تا حافظ⁂به یادگارِ نسیمِ صبا نگه دارد

  غبار، راهگذار، نسیم، صبا

  تناسبِ گرد و باد و راه.

• خاکِ آزادگان — سپیده کاشانی(بیت ۲)

  تنم گر بسوزی، به تیرم بدوزی⁂جدا سازی ای خصم، سر از تنِ من

  تن، تیر، سر

  تناسبِ پیکر و ابزارِ آزار.

• خاکِ آزادگان — سپیده کاشانی(بیت ۳)

  کجا می‌توانی ز قلبم ربایی⁂تو عشقِ میانِ من و میهنِ من

  قلب، عشق

  تناسبِ دل و مهر.

• خاکِ آزادگان — سپیده کاشانی(بیت ۵)

  مپندار این شعله افسرده گردد⁂که بعد از من افروزد از مدفنِ من

  شعله، افسرده، افروزد

  شبکه‌ی واژگانِ آتش.

• خاکِ آزادگان — سپیده کاشانی(بیت ۷)

  کنون رودِ خلق است، دریای جوشان⁂همه خوشه‌ی خشم شد خرمنِ من

  خوشه، خرمن

  تناسبِ واژگانِ کشاورزی.

• خاکِ آزادگان — سپیده کاشانی(بیت ۸)

  من آزاده از خاکِ آزادگانم⁂گلِ صبر می‌پرورد دامنِ من

  گل، پروردن، دامن، خاک

  تناسبِ واژگانِ رویش.

• خاکِ آزادگان — سپیده کاشانی(بیت ۹)

  جز از جامِ توحید هرگز ننوشم⁂زنی گر به تیغِ ستم گردنِ من

  جام، نوشیدن

  تناسبِ باده و پیاله.

• گردآفرید — فردوسی(بیت ۵)

  بپوشید درعِ سوارانِ جنگ⁂نبود اندر آن کار، جای درنگ

  درع، سواران، جنگ

  تناسبِ ساز و برگِ نبرد.

• گردآفرید — فردوسی(بیت ۸)

  که گُردان کدام‌اند و جنگاوران⁂دلیران و کارآزموده سران

  گُردان، جنگاوران، دلیران، سران

  همه از یک حوزه‌ی معناییِ پهلوانی.

• گردآفرید — فردوسی(بیت ۱۰)

  بیامد دَمان، پیشِ گردآفرید⁂چو دختِ کمنداَفگن، او را بدید

  دمان، کمندافگن

  تناسبِ واژگانِ میدانِ نبرد.

• گردآفرید — فردوسی(بیت ۱۱)

  کمان را به زه کرد و بگشاد بر⁂نبُد مرغ را پیشِ تیرش، گذر

  کمان، زه، تیر

  تناسبِ اجزای تیراندازی.

• گردآفرید — فردوسی(بیت ۱۵)

  سرِ نیزه را سوی سهراب کرد⁂عنان و سِنان را پر از تاب کرد

  نیزه، عنان، سنان

  تناسبِ ابزارِ سواره‌نظام.

• گردآفرید — فردوسی(بیت ۱۷)

  بزد بر کمربندِ گردآفرید⁂زره بر بَرَش، یک به یک، بردرید

  کمربند، زره، بر

  تناسبِ پوششِ جنگی و تن.

• گردآفرید — فردوسی(بیت ۱۸)

  چو بر زین بپیچید گردآفرید⁂یکی تیغِ تیز از میان برکشید

  زین، تیغ، میان

  تناسبِ صحنه‌ی نبردِ سواره.

• گردآفرید — فردوسی(بیت ۲۳)

  رها شد ز بندِ زره، مویِ اوی⁂درفشان چو خورشید شد، رویِ اوی

  مو، روی، درفشان

  تناسبِ واژگانِ زیباییِ چهره.

• گردآفرید — فردوسی(بیت ۲۴)

  بدانست سهراب، کاو دختر است⁂سر و مویِ او از درِ افسر است

  سر، موی، افسر

  تناسبِ سر و آرایه‌ی آن.

• گردآفرید — فردوسی(بیت ۲۶)

  ز فتراک بگشود پیچان کمند⁂بینداخت و آمد میانش به بند

  فتراک، کمند، بند

  تناسبِ ابزارِ اسیر کردن.

• گردآفرید — فردوسی(بیت ۲۸)

  نیامد به دامَم به سانِ تو، گور⁂ز چنگم رهایی میابی، مَشور

  دام، گور، چنگ

  شبکه‌ی واژگانِ شکار.

• گردآفرید — فردوسی(بیت ۳۱)

  دو لشکر، نظاره بر این جنگِ ما⁂برین گرز و شمشیر و آهنگِ ما

  لشکر، جنگ، گرز، شمشیر

  تناسبِ واژگانِ نبرد.

• گردآفرید — فردوسی(بیت ۳۲)

  کنون من گشایم چنین، روی و موی⁂سپاهِ تو گردد پر از گفت‌وگوی

  روی، موی

  تناسبِ اجزای چهره.

• گردآفرید — فردوسی(بیت ۳۵)

  عنان را بپیچید گردآفرید⁂سمندِ سرافراز، بر دژ کشید

  عنان، سمند، دژ

  تناسبِ اجزای صحنه.

• گردآفرید — فردوسی(بیت ۳۷)

  درِ باره بگشاد، گردآفرید⁂تنِ خسته و بسته بر دژ کشید

  باره، دژ، در

  تناسبِ اجزای قلعه.

• گردآفرید — فردوسی(بیت ۳۸)

  درِ دژ ببستند و غمگین شدند⁂پر از غم، دل و دیده خونین شدند

  دل، دیده، غم

  تناسبِ واژگانِ اندوه.

• گردآفرید — فردوسی(بیت ۴۱)

  که هم رزم جُستی، هم افسون و رنگ⁂نیامد ز کارِ تو بر دوده، ننگ

  افسون، رنگ

  تناسبِ واژگانِ نیرنگ.

• طوطی و بقّال — مولوی(بیت ۲)

  در دکان بودی نگهبانِ دکان⁂نکته گفتی با همه سوداگران

  دکان، سوداگران

  تناسبِ فضای بازار.

• طوطی و بقّال — مولوی(بیت ۴)

  جَست از صدرِ دکان، سویی گریخت⁂شیشه‌های روغنِ گل را بریخت

  شیشه، روغن، گل، دکان

  تناسبِ کالاهای بقّالی.

• طوطی و بقّال — مولوی(بیت ۶)

  دید پر روغن دکان و جامه چرب⁂بر سرش زد، گشت طوطی کَل ز ضرب

  روغن، دکان، جامه، چرب

  تناسبِ اجزای صحنه.

• طوطی و بقّال — مولوی(بیت ۸)

  ریش برمی‌کند و می‌گفت: ای دریغ⁂کآفتابِ نعمتم شد زیرِ میغ

  آفتاب، میغ

  تناسبِ خورشید و ابر.

• طوطی و بقّال — مولوی(بیت ۱۳)

  جولَقی‌ای سر برهنه می‌گذشت⁂با سرِ بی‌مو، چو پشتِ طاس و طَشت

  طاس، طشت

  تناسبِ ظرف‌های خانه.

• طوطی و بقّال — مولوی(بیت ۲۱)

  هر دو نی خوردند از یک آبخور⁂این یکی خالی و آن پر از شکر

  نی، آبخور، شکر

  تناسبِ نی و نیشکر و آب.

• لطفِ خدا — وحشی بافقی(بیت ۶)

  وگر توفیقِ او یک سو نَهَد پای⁂نه از تدبیر کار آید، نه از رای

  تدبیر، رای

  تناسبِ واژگانِ چاره‌اندیشی.

• نیکی — سعدی(بیت ۱)

  یکی روبَهی دید بی‌دست و پای⁂فروماند در لطف و صُنعِ خدای

  دست، پای

  تناسبِ اندام‌ها.

• نیکی — سعدی(بیت ۱)

  یکی روبَهی دید بی‌دست و پای⁂فروماند در لطف و صُنعِ خدای

  لطف، صُنع، خدای

  شبکه‌ی واژگانِ آفرینشِ الهی.

• نیکی — سعدی(بیت ۳)

  در این بود درویشِ شوریده‌رنگ⁂که شیری برآمد، شغالی به چنگ

  شیر، شغال، چنگ

  تناسبِ درنده و شکار.

• نیکی — سعدی(بیت ۴)

  شغالِ نگون‌بخت را شیر خورد⁂بماند آنچه، روباه از آن سیر خورد

  شغال، شیر، روباه

  تناسبِ جانورانِ صحنه.

• نیکی — سعدی(بیت ۵)

  دگر روز باز اتّفاق اوفتاد⁂که روزی‌رسان قوتِ روزش بداد

  روزی، قوت، روز

  تناسبِ واژگانِ خوراک و زمان.

• نیکی — سعدی(بیت ۸)

  زَنَخدان فروبُرد چندی به جَیب⁂که بخشنده روزی فرستد ز غیب

  زنخدان، جیب

  تناسبِ چانه و گریبان.

• نیکی — سعدی(بیت ۹)

  نه بیگانه تیمار خوردش، نه دوست⁂چو چنگش رگ و استخوان ماند و پوست

  رگ، استخوان، پوست

  تناسبِ اجزای تن.

• نیکی — سعدی(بیت ۱۰)

  چو صبرش نماند از ضعیفی و هوش⁂ز دیوارِ محرابش آمد به گوش

  دیوار، محراب، گوش

  تناسبِ صحنه‌ی عبادتگاه.

• نیکی — سعدی(بیت ۱۵)

  خدا را بر آن بنده بخشایش است⁂که خَلق از وجودش در آسایش است

  خدا، بنده، خلق

  تناسبِ آفریدگار و آفریدگان.

• نیکی — سعدی(بیت ۱۷)

  کسی نیک بیند به هر دو سرای⁂که نیکی رسانَد به خَلقِ خدای

  سرای، خلق، خدای

  تناسبِ جهان و آفریدگان و آفریدگار.

• در امواجِ سِند — مهدی حمیدی شیرازی(بیت ۱)

  به مغرب، سینه‌مالان قرصِ خورشید⁂نهان می‌گشت پشتِ کوهساران

  مغرب، خورشید، کوهساران

  تناسبِ اجزای صحنه‌ی غروب.

• در امواجِ سِند — مهدی حمیدی شیرازی(بیت ۲)

  ز هر سو بر سواری غلت می‌خورد⁂تنِ سنگینِ اسبی تیرخورده

  سوار، اسب، تیر

  تناسبِ عناصرِ میدانِ نبرد.

• در امواجِ سِند — مهدی حمیدی شیرازی(بیت ۳)

  به زیرِ باره می‌نالید از درد⁂سوارِ زخم‌دارِ نیم‌مرده

  باره، سوار، زخم

  تناسبِ صحنه‌ی شکست.

• در امواجِ سِند — مهدی حمیدی شیرازی(بیت ۶)

  به خونابِ شفق در دامنِ شام⁂به خون آلوده، ایرانِ کهن دید

  خوناب، شفق، شام، خون

  شبکه‌ی واژگانِ سرخی و شامگاه.

• در امواجِ سِند — مهدی حمیدی شیرازی(بیت ۷)

  در آن دریای خون، در قرصِ خورشید⁂غروبِ آفتابِ خویشتن دید

  خورشید، غروب، آفتاب

  تناسبِ واژگانِ خورشید.

• در امواجِ سِند — مهدی حمیدی شیرازی(بیت ۸)

  چه اندیشید آن دم، کس ندانست⁂که مژگانش به خونِ دیده تر شد

  مژگان، دیده، خون

  تناسبِ اجزای چشم.

• در امواجِ سِند — مهدی حمیدی شیرازی(بیت ۱۳)

  ولی چندان که برگ از شاخه می‌ریخت⁂دوچندان می‌شکفت و برگ می‌کرد

  برگ، شاخه، شکفتن

  تناسبِ واژگانِ درخت.

• در امواجِ سِند — مهدی حمیدی شیرازی(بیت ۲۰)

  به یاری خواهم از آن سویِ دریا⁂سوارانی زره‌پوش و کمان‌گیر

  سوار، زره، کمان

  تناسبِ ساز و برگِ سواره‌نظام.

• در امواجِ سِند — مهدی حمیدی شیرازی(بیت ۲۲)

  شبی آمد که می‌باید فدا کرد⁂به راهِ مملکت، فرزند و زن را

  فرزند، زن

  تناسبِ اعضای خانواده.

• پروردهٔ عشق — نظامی(بیت ۸)

  چون موسمِ حج رسید، برخاست⁂اُشتُر طَلَبید و مَحمِل آراست

  حج، اُشتُر، مَحمِل

  تناسبِ ساز و برگِ سفرِ حج.

• پروردهٔ عشق — نظامی(بیت ۹)

  فرزندِ عزیز را به صد جهد⁂بِنشاند چو ماه در یکی مهد

  ماه، مهد

  تناسبِ ماه و گهواره — ماه در گهواره‌ی آسمان.

• پروردهٔ عشق — نظامی(بیت ۱۵)

  از جای، چو مارِ حلقه، برجَست⁂در حلقهٔ زُلفِ کعبه زد دست

  حلقه، زلف، دست

  تناسبِ واژگانِ گرفتن و پیچیدن.

• پروردهٔ عشق — نظامی(بیت ۲۱)

  گرچه ز شرابِ عشق مستم⁂عاشق‌تر ازین کنم که هستم

  شراب، مست

  تناسبِ باده و مستی.

• پروردهٔ عشق — نظامی(بیت ۲۴)

  دانست که دل اسیر دارد⁂دردی نه دوا‌پذیر دارد

  درد، دوا

  تناسبِ بیماری و درمان.

• بانگِ جَرَس — حمید سبزواری(بیت ۲)

  از هر کران بانگِ رحیل آید به گوشم⁂بانگ از جَرَس برخاست، وایِ من خموشم

  رحیل، جَرَس، کران

  تناسبِ واژگانِ کاروان و سفر.

• بانگِ جَرَس — حمید سبزواری(بیت ۳)

  دریادلان راهِ سفر در پیش دارند⁂پا در رکابِ راهوارِ خویش دارند

  رکاب، راهوار، سفر

  تناسبِ سوارکاری.

• بانگِ جَرَس — حمید سبزواری(بیت ۶)

  وادی پر از فرعونیان و قِبطیان است⁂موسی جلودار است و نیل اندر میان است

  فرعون، قبطی، موسی، نیل

  شبکه‌ی واژگانِ یک روایتِ واحد.

• بانگِ جَرَس — حمید سبزواری(بیت ۱۷)

  جانانِ من برخیز و بشنو بانگِ چاووش⁂آنَک امامِ ما عَلَم بگرفته بر دوش

  بانگ، چاووش، عَلَم

  تناسبِ واژگانِ کاروان و حرکت.

• بانگِ جَرَس — حمید سبزواری(بیت ۱۸)

  تکبیرزن، لبّیک‌گو، بنشین به رهوار⁂مقصد دیارِ قدس، هم‌پایِ جلودار

  تکبیر، لبّیک، قدس

  شبکه‌ی واژگانِ آیینی.

• کاوهٔ دادخواه — فردوسی(بیت ۷)

  از آن پس چنین گفت با موبدان⁂که ای پرهنر با گهر بِخْردان

  موبدان، هنر، گهر، خرد

  شبکه‌ی واژگانِ فرزانگی.

• کاوهٔ دادخواه — فردوسی(بیت ۱۴)

  ستم‌دیده را پیشِ او خواندند⁂برِ نامدارانْش بنشاندند

  خواندند، بنشاندند

  تناسبِ کنش‌های بارِ شاهی.

• کاوهٔ دادخواه — فردوسی(بیت ۱۷)

  یکی بی‌زیان مردِ آهنگرم⁂ز شاه، آتش آید همی بر سرم

  آهنگر، آتش

  تناسبِ پیشه‌ی آهنگری با آتش — تصویری که از خودِ کارِ کاوه می‌آید.

• کاوهٔ دادخواه — فردوسی(بیت ۲۲)

  بفرمود پس کاوه را پادشا⁂که باشد بر آن محضر اندر گوا

  محضر، گوا

  تناسبِ نوشته‌ی رسمی و گواهی.

• کاوهٔ دادخواه — فردوسی(بیت ۳۰)

  از آن چرم کاهنگران پشتِ پای⁂بپوشند هنگامِ زخمِ درای

  چرم، آهنگر، زخم، درای

  شبکه‌ی واژگانِ کارگاهِ آهنگری.

• کاوهٔ دادخواه — فردوسی(بیت ۳۸)

  فریدون چو گیتی بر آن گونه دید⁂جهان پیشِ ضحّاک وارونه دید

  گیتی، جهان

  دو واژه‌ی هم‌معنا در دو مصراع.

• کاوهٔ دادخواه — فردوسی(بیت ۴۰)

  همه بام و در، مردمِ شهر بود⁂کسی کِش ز جنگاوری بهر بود

  بام، در، شهر

  تناسبِ اجزای شهر.

• کاوهٔ دادخواه — فردوسی(بیت ۴۵)

  بر آن گُرزهٔ گاوسر دست بُرد⁂بزد بر سرش، تَرگ بشکست خُرد

  گرز، سر، ترگ

  تناسبِ سلاح و آماجِ آن.

• حملهٔ حیدری — باذل مشهدی(بیت ۲)

  که ناگاه عَمرو، آن سپهرِ نَبَرد⁂برانگیخت اَبرَش، برافشاند گَرد

  اَبرَش، گَرد، نَبَرد

  تناسبِ صحنه‌ی تاختِ سواره.

• حملهٔ حیدری — باذل مشهدی(بیت ۵)

  حبیبِ خدایِ جهان‌آفرین⁂نگه کرد بر رویِ مردانِ دین

  خدا، دین، مردانِ دین

  تناسبِ واژگانِ ایمان.

• حملهٔ حیدری — باذل مشهدی(بیت ۸)

  برِ مصطفی بهرِ رخصت دوید⁂ازو خواست دستوری، امّا ندید

  رخصت، دستوری

  دو واژه‌ی هم‌معنا در دو مصراع.

• حملهٔ حیدری — باذل مشهدی(بیت ۱۳)

  سپَر بر سر آورد شیرِ اِله⁂عَلَم کرد شمشیر آن اژدها

  سپر، شمشیر

  تناسبِ ساز و برگِ نبرد.

• حملهٔ حیدری — باذل مشهدی(بیت ۱۸)

  زرِه لَخت‌لَخت و قَبا چاک‌چاک⁂سَر و رویِ مردان پُر از گَرد و خاک

  زره، قبا، سر، روی

  تناسبِ پوشش و پیکر.

• حملهٔ حیدری — باذل مشهدی(بیت ۱۹)

  چنین آن دو ماهر در آدابِ ضرب⁂زِ هم رد نمودند هفتاد حَرب

  ضرب، حَرب

  تناسبِ واژگانِ نبرد.

• حملهٔ حیدری — باذل مشهدی(بیت ۲۰)

  شجاعِ غَضَنفَر، وصیِّ نَبی⁂نهنگِ یَمِ قدرتِ حق، علی

  غَضَنفَر، نهنگ، یَم

  تناسبِ جانورانِ نیرومند و دریا.

• حملهٔ حیدری — باذل مشهدی(بیت ۲۳)

  به نامِ خدایِ جهان‌آفرین⁂بینداخت شمشیر را شاهِ دین

  خدا، دین، شاهِ دین

  تناسبِ واژگانِ ایمان — ضربه با نامِ خدا زده می‌شود.

• حملهٔ حیدری — باذل مشهدی(بیت ۲۷)

  دَمِ تیغ بر گردنش چون رسید⁂سَرِ عَمرو صد گام از تن پرید

  دَمِ تیغ، گردن، سر، تن

  تناسبِ سلاح و اندام.

• ملکا ذکرِ تو گویم — سنایی(بیت ۳)

  تو حکیمی، تو عظیمی، تو کریمی، تو رحیمی⁂تو نماینده‌ی فضلی، تو سزاوارِ ثنایی

  حکیم، عظیم، کریم، رحیم

  همه از اسما و صفاتِ الهی — تناسبِ معنایی.

• ملکا ذکرِ تو گویم — سنایی(بیت ۴)

  نتوان وصفِ تو گفتن که تو در فهم نگنجی⁂نتوان شِبهِ تو گفتن که تو در وهم نیایی

  وصف، شِبه، فهم، وهم

  شبکه‌ی واژگانِ شناخت و تصور.

• ملکا ذکرِ تو گویم — سنایی(بیت ۷)

  لب و دندانِ سنایی همه توحیدِ تو گوید⁂مگر از آتشِ دوزخ بُوَدَش رویِ رهایی

  لب، دندان

  تناسبِ اجزای دهان.

• مست و هشیار — پروین اعتصامی(بیت ۱)

  محتسب مستی به ره دید و گریبانش گرفت⁂مست گفت: ای دوست، این پیراهن است، افسار نیست

  گریبان، پیراهن، افسار

  تناسبِ پوشش و بند.

• مست و هشیار — پروین اعتصامی(بیت ۴)

  گفت: نزدیک است والی را سرای، آنجا شویم⁂گفت: والی از کجا در خانه‌ی خمّار نیست؟

  والی، سرای، خمّار

  تناسبِ صاحب‌منصب و خانه و میخانه.

• مست و هشیار — پروین اعتصامی(بیت ۵)

  گفت: تا داروغه را گوییم، در مسجد بخواب⁂گفت: مسجد خوابگاهِ مردمِ بدکار نیست

  داروغه، مسجد، خوابگاه

  تناسبِ نهادهای شهری.

• مست و هشیار — پروین اعتصامی(بیت ۶)

  گفت: دیناری بده پنهان و خود را وارهان⁂گفت: کارِ شرع، کارِ درهم و دینار نیست

  درهم، دینار

  تناسبِ واحدهای پول.

• مست و هشیار — پروین اعتصامی(بیت ۷)

  گفت: از بهرِ غرامت، جامه‌ات بیرون کنم⁂گفت: پوسیده است، جز نقشی ز پود و تار نیست

  جامه، پود، تار، نقش

  تناسبِ واژگانِ بافندگی.

• دماوندیه — بهار(بیت ۲)

  از سیم به سر یکی کُلَه‌خود⁂ز آهن به میان یکی کمربند

  سیم، آهن، کله‌خود، کمربند

  تناسبِ فلز و ساز و برگِ جنگ.

• دماوندیه — بهار(بیت ۳)

  تا چشمِ بشر نبیندت روی⁂بنهفته به ابر، چهرِ دلبند

  چشم، روی، چهر

  تناسبِ اجزای صورت.

• دماوندیه — بهار(بیت ۱۲)

  تا درد و ورم فرونشیند⁂کافور بر آن ضِماد کردند

  درد، ورم، کافور، ضماد

  شبکه‌ی کاملِ واژگانِ پزشکی.

• دماوندیه — بهار(بیت ۱۵)

  پنهان مکن آتشِ درون را⁂زین سوخته‌جان شنو یکی پند

  آتش، سوخته

  تناسبِ آتش و سوختن.

• دماوندیه — بهار(بیت ۱۷)

  ای مادرِ سرسپید، بشنو⁂این پندِ سیه‌بختْ فرزند

  مادر، فرزند

  تناسبِ پیوندِ خویشاوندی.

• دماوندیه — بهار(بیت ۱۹)

  بگرای چو اژدهای گُرزه⁂بخروش چو شرزه‌شیرِ اَرغَند

  اژدها، شیر

  تناسبِ جانورانِ درنده.

• دماوندیه — بهار(بیت ۲۱)

  برکَن ز بُن این بنا، که باید⁂از ریشه بنای ظلم برکَند

  بُن، ریشه، بنا

  تناسبِ پایه و بنیاد.

• نی‌نامه — مولوی(بیت ۲)

  کز نیستان تا مرا ببریده‌اند⁂در نفیرم مرد و زن نالیده‌اند

  نی، نیستان، نفیر

  هم‌خانوادگیِ معنایی و آواییِ سه واژه.

• نی‌نامه — مولوی(بیت ۳)

  سینه خواهم شرحه شرحه از فراق⁂تا بگویم شرحِ دردِ اشتیاق

  فراق، درد، اشتیاق

  شبکه‌ی واژگانِ عشقِ ناکام.

• نی‌نامه — مولوی(بیت ۶)

  هر کسی از ظنّ خود شد یارِ من⁂از درونِ من نجست اسرارِ من

  ظنّ، درون، اسرار

  تناسبِ واژگانِ پندار و راز.

• نی‌نامه — مولوی(بیت ۷)

  سرّ من از ناله‌ی من دور نیست⁂لیک چشم و گوش را آن نور نیست

  چشم، گوش، نور

  تناسبِ حواس و روشنایی.

• نی‌نامه — مولوی(بیت ۱۳)

  نی حدیثِ راهِ پرخون می‌کند⁂قصّه‌های عشقِ مجنون می‌کند

  حدیث، قصّه

  تناسبِ واژگانِ روایت.

• نی‌نامه — مولوی(بیت ۱۴)

  محرمِ این هوش جز بی‌هوش نیست⁂مر زبان را مشتری جز گوش نیست

  زبان، گوش

  تناسبِ گفتن و شنیدن.

• سی‌مرغ و سیمرغ — عطار نیشابوری(بیت ۴)

  شیرمردی باید این ره را شگرف⁂زان که ره دور است و دریا ژرفْ ژرف

  ره، دور، دریا

  تناسبِ واژگانِ سفرِ دشوار.

• سی‌مرغ و سیمرغ — عطار نیشابوری(بیت ۸)

  مال اینجا بایدت انداختن⁂مُلک اینجا بایدت درباختن

  مال، مُلک

  تناسبِ دارایی و فرمانروایی.

• سی‌مرغ و سیمرغ — عطار نیشابوری(بیت ۱۰)

  عاشق آن باشد که چون آتش بُوَد⁂گرم‌رو، سوزنده و سرکش بُوَد

  آتش، گرم، سوزنده

  شبکه‌ی واژگانِ آتش.

• سی‌مرغ و سیمرغ — عطار نیشابوری(بیت ۱۲)

  چون بتابد آفتابِ معرفت⁂از سپهرِ این رهِ عالی‌صفت

  آفتاب، سپهر، تابیدن

  تناسبِ نور و آسمان.

• سی‌مرغ و سیمرغ — عطار نیشابوری(بیت ۱۶)

  بعد از این وادیِّ توحید آیدت⁂منزلِ تفرید و تجرید آیدت

  توحید، تفرید، تجرید

  سه اصطلاحِ هم‌خانواده‌ی عرفانی در یک بیت.

• سی‌مرغ و سیمرغ — عطار نیشابوری(بیت ۱۷)

  روی‌ها چون زین بیابان در کنند⁂جمله سر از یک گریبان برکنند

  روی، سر، گریبان

  تناسبِ اندام و جامه.

• سی‌مرغ و سیمرغ — عطار نیشابوری(بیت ۱۸)

  بعد از این وادیِّ حیرت آیدت⁂کارِ دائم درد و حسرت آیدت

  حیرت، درد، حسرت

  شبکه‌ی واژگانِ سرگشتگی.

• سی‌مرغ و سیمرغ — عطار نیشابوری(بیت ۲۰)

  بعد از آن وادیِّ فقر است و فنا⁂کِی بُوَد این‌جا سخن گفتن روا؟

  فقر، فنا

  دو اصطلاحِ هم‌بسته‌ی عرفانی.

آرایه‌های مرتبط