ارسال‌المثل

نمونه‌ها

• ز گهواره تا گور دانش بجوی

  بیتی که خود به مثلِ سایر تبدیل شده است.

• بزرگی سراسر به گفتار نیست / دو صد گفته چون نیم کردار نیست

  — فردوسی

  مصراعِ دوم مثلی است که در گفتارِ روزمره هم به‌کار می‌رود.

این آرایه در کتاب‌های درسی۱۸ شاهد

• مهر و وفا — حافظ(بیت ۱)

  هر آن که جانبِ اهلِ وفا نگه دارد⁂خداش در همه حال از بلا نگه دارد

  هر آن که جانبِ اهلِ وفا نگه دارد

  بیتی که حکمِ مثل یافته است — مطلعی که خود پند است.

• مهر و وفا — حافظ(بیت ۲)

  حدیثِ دوست نگویم مگر به حضرتِ دوست⁂که آشنا سخنِ آشنا نگه دارد

  آشنا سخنِ آشنا نگه دارد

  مصراعی با حکمِ مثل.

• مهر و وفا — حافظ(بیت ۴)

  گَرَت هواست که معشوق نگسلد پیمان⁂نگاه دار سرِ رشته تا نگه دارد

  نگاه دار سرِ رشته تا نگه دارد

  پیامِ محوریِ غزل، در قالبِ مثل.

• مهر و وفا — حافظ(بیت ۶)

  چو گفتمش که دلم را نگاه دار، چه گفت؟⁂ز دستِ بنده چه خیزد؟ خدا نگه دارد

  خدا نگه دارد

  همان جمله‌ی رایجِ خداحافظی — ردیف اینجا معنایی تازه می‌گیرد.

• گردآفرید — فردوسی(بیت ۴۶)

  نباشی بس ایمن به بازویِ خویش⁂خورَد گاوِ نادان ز پهلویِ خویش

  خورَد گاوِ نادان ز پهلویِ خویش

  ضرب‌المثلی که در پایانِ درس آورده شده — پیامِ کلِ داستان.

• طوطی و بقّال — مولوی(بیت ۱۷)

  کارِ پاکان را قیاس از خود مگیر⁂گرچه باشد در نبشتن، شیر و شیر

  کارِ پاکان را قیاس از خود مگیر

  مصراعی که به مثلِ سایرِ زبانِ فارسی بدل شده است.

• طوطی و بقّال — مولوی(بیت ۲۳)

  چون بسی ابلیسِ آدم‌روی هست⁂پس به هر دستی نشاید داد دست

  به هر دستی نشاید داد دست

  مصراعی که حکمِ مثل یافته است.

• لطفِ خدا — وحشی بافقی(بیت ۸)

  کمالِ عقل آن باشد در این راه⁂که گوید: نیستم از هیچ آگاه

  کمالِ عقل آن باشد … که گوید نیستم از هیچ آگاه

  بیتی با حکمِ مثل و پیامِ فروتنیِ عارفانه.

• نیکی — سعدی(بیت ۷)

  کزین پس به کنجی نشینم چو مور⁂که روزی نخوردند پیلان به زور

  روزی نخوردند پیلان به زور

  مصراعی که حکمِ مثل یافته است.

• نیکی — سعدی(بیت ۱۵)

  خدا را بر آن بنده بخشایش است⁂که خَلق از وجودش در آسایش است

  خدا را بر آن بنده بخشایش است / که خلق از وجودش در آسایش است

  بیتی که حکمِ مثل یافته است.

• نیکی — سعدی(بیت ۱۷)

  کسی نیک بیند به هر دو سرای⁂که نیکی رسانَد به خَلقِ خدای

  کسی نیک بیند به هر دو سرای / که نیکی رسانَد به خلقِ خدای

  بیتِ پایانی و پیامِ کلِ درس؛ به مثلِ سایر بدل شده است.

• پروردهٔ عشق — نظامی(بیت ۱۸)

  پروردهٔ عشق شد سرشتم⁂جز عشق مباد سرنوشتم

  پروردهٔ عشق شد سرشتم / جز عشق مباد سرنوشتم

  بیتی که به مثلِ عاشقانه بدل شده است.

• کاوهٔ دادخواه — فردوسی(بیت ۴۷)

  از او نامِ ضحّاک چون خاک شد⁂جهان از بدِ او همه پاک شد

  جهان از بدِ او همه پاک شد

  بیتِ پایانی که حکمِ نتیجه‌ی اخلاقیِ داستان را دارد.

• حملهٔ حیدری — باذل مشهدی(بیت ۱۱)

  فلک باخت از سهمِ آن جنگ، رنگ⁂بوَد سهمگین جنگِ شیر و پلنگ

  بوَد سهمگین جنگِ شیر و پلنگ

  مصراعی با حکمِ مثل.

• نی‌نامه — مولوی(بیت ۴)

  هر کسی کاو دور ماند از اصلِ خویش⁂بازجوید روزگارِ وصلِ خویش

  هر کسی کاو دور ماند از اصلِ خویش

  بیتی که خود به مثلِ سایر بدل شده است.

• نی‌نامه — مولوی(بیت ۶)

  هر کسی از ظنّ خود شد یارِ من⁂از درونِ من نجست اسرارِ من

  هر کسی از ظنّ خود شد یارِ من

  از مثل‌های سایرِ زبانِ فارسی شده است.

• نی‌نامه — مولوی(بیت ۱۸)

  در نیابد حالِ پخته هیچ خام⁂پس سخن کوتاه باید، والسّلام

  در نیابد حالِ پخته هیچ خام

  بیتی که به مثلِ سایر بدل شده است.

• سی‌مرغ و سیمرغ — عطار نیشابوری(بیت ۲)

  جمله گفتند این زمان در روزگار⁂نیست خالی هیچ شهر از شهریار

  نیست خالی هیچ شهر از شهریار

  مصراعی با حکمِ مثل که انگیزه‌ی سفر می‌شود.

آرایه‌های مرتبط