جناسِ ناقص
نامهای دیگر: جناسِ ناهمسان، جناسِ محرّف، جناسِ افزایشی، جناسِ اختلافی
دو واژه که فقط در یک واج یا در حرکت (صدای کوتاه) اختلاف دارند.
همانندیِ دو واژه با یک تفاوتِ کوچک. سه گونهی پرکاربرد دارد: ۱) اختلافی: اختلاف در یک صامت (کار/بار، سرد/گرد). ۲) افزایشی: یکی یک واجِ بیشتر دارد (راز/آواز، مار/بیمار). ۳) محرّف: اختلاف فقط در مصوّتِ کوتاه (بُرد/بَرد، مِهر/مُهر).
چطور در تست تشخیصش بدهم؟
دو واژهی شبیه را کنارِ هم بگذار و واجها را مقایسه کن؛ اگر فقط یک واج یا یک حرکت فرق دارد، جناسِ ناقص است.
نمونهها
ای مِهرِ تو در دلها وی مُهرِ تو بر لبها
جناسِ محرّف: مِهر / مُهر — اختلاف تنها در مصوّتِ کوتاه.
دل / گل
جناسِ اختلافی در صامتِ آغازین.
این آرایه در کتابهای درسی۴۳ شاهد
- به نام کردگار — عطار نیشابوری(بیت ۳)
تویی رزّاقِ هر پیدا و پنهانتویی خلّاقِ هر دانا و نادان
دانا / نادانجناسِ ناقصِ افزایشی — تفاوت در افزوده شدنِ واج.
- چشمه — نیما یوشیج(بیت ۸)
ابر، ز من، حاملِ سرمایه شدباغ، ز من، صاحبِ پیرایه شد
سرمایه / پیرایههمانندیِ آواییِ دو واژه با یک واجِ متفاوت.
- رستم و اشکبوس — فردوسی(بیت ۸)
بشد تیز، رهّام با خود و گبرهمی گردِ رزم اندر آمد به ابر
گبر / ابرهمانندیِ آواییِ دو واژهی قافیه.
- رستم و اشکبوس — فردوسی(بیت ۲۲)
کُشانی بدو گفت: بیبارگیبه کُشتن دهی سر، به یکبارگی
بیبارگی / یکبارگیهمانندیِ آواییِ دو واژهی قافیه با معناهای متفاوت.
- مهر و وفا — حافظ(بیت ۷)
سر و زر و دل و جانم فدای آن یاریکه حقِّ صحبتِ مهر و وفا نگه دارد
سر / زراختلاف در یک واجِ آغازین.
- خاکِ آزادگان — سپیده کاشانی(بیت ۲)
تنم گر بسوزی، به تیرم بدوزیجدا سازی ای خصم، سر از تنِ من
بسوزی / بدوزیاختلاف تنها در یک واج — قافیهی درونیِ مصراع.
- خاکِ آزادگان — سپیده کاشانی(بیت ۶)
نه تسلیم و سازش، نه تکریم و خواهشبتازد به نیرنگِ تو، توسنِ من
سازش / خواهشهمانندیِ آواییِ دو واژه.
- گردآفرید — فردوسی(بیت ۱۵)
سرِ نیزه را سوی سهراب کردعنان و سِنان را پر از تاب کرد
عنان / سناناختلافِ تنها در یک واجِ آغازین.
- گردآفرید — فردوسی(بیت ۳۲)
کنون من گشایم چنین، روی و مویسپاهِ تو گردد پر از گفتوگوی
روی / مویاختلاف تنها در یک واجِ آغازین.
- گردآفرید — فردوسی(بیت ۳۷)
درِ باره بگشاد، گردآفریدتنِ خسته و بسته بر دژ کشید
خسته / بستهاختلاف در یک واج؛ همآواییِ دو صفت.
- طوطی و بقّال — مولوی(بیت ۳)
در خطابِ آدمی ناطق بُدیدر نوای طوطیان حاذِق بُدی
ناطق / حاذقاختلاف در یک واج؛ قافیهی درونیِ بیت.
- طوطی و بقّال — مولوی(بیت ۴)
جَست از صدرِ دکان، سویی گریختشیشههای روغنِ گل را بریخت
گریخت / بریختاختلاف در یک واجِ آغازین.
- طوطی و بقّال — مولوی(بیت ۵)
از سویِ خانه بیامد خواجهاشبر دکان بنشست فارغ، خواجهوَش
خواجهاش / خواجهوَشدو واژهی همریشه با یک تفاوتِ آوایی.
- طوطی و بقّال — مولوی(بیت ۱۳)
جولَقیای سر برهنه میگذشتبا سرِ بیمو، چو پشتِ طاس و طَشت
طاس / طَشتهمانندیِ آواییِ دو واژه در پایانِ مصراع.
- طوطی و بقّال — مولوی(بیت ۱۵)
از چه ای کَل با کَلان آمیختی؟تو مگر از شیشه روغن ریختی؟
کَل / کَلانجناسِ افزایشی — تفاوت در افزوده شدنِ واج.
- طوطی و بقّال — مولوی(بیت ۱۸)
جمله عالم زین سبب گمراه شدکم کسی ز ابدالِ حق آگاه شد
گمراه / آگاههمانندیِ آواییِ دو واژهی قافیه با معنای متضاد.
- لطفِ خدا — وحشی بافقی(بیت ۵)
اگر لطفش قرینِ حال گرددهمه اِدبارها اِقبال گردد
اِدبار / اِقبالهمانندیِ آواییِ دو واژهی متضاد — زیباییِ بیت از همینجاست.
- نیکی — سعدی(بیت ۱۵)
خدا را بر آن بنده بخشایش استکه خَلق از وجودش در آسایش است
بخشایش / آسایشهمانندیِ آواییِ دو واژهی قافیه.
- در امواجِ سِند — مهدی حمیدی شیرازی(بیت ۲۵)
چو لشکر گِرد بر گِردَش گرفتندچو کشتیِ بادپا در رود افکند
گِرد / گِردشهمانندیِ آواییِ دو واژه در یک مصراع.
- پروردهٔ عشق — نظامی(بیت ۱۲)
گو: یا رب، از این گزافکاریتوفیق دهم به رستگاری
گزافکاری / رستگاریهمانندیِ آواییِ دو واژهی قافیه با معنای متضاد.
- پروردهٔ عشق — نظامی(بیت ۱۷)
گویند ز عشق کن جداییاین نیست طریقِ آشنایی
جدایی / آشناییهمانندیِ آواییِ دو واژهی متضاد.
- پروردهٔ عشق — نظامی(بیت ۱۸)
پروردهٔ عشق شد سرشتمجز عشق مباد سرنوشتم
سرشتم / سرنوشتمهمانندیِ آواییِ دو واژهی قافیه.
- پروردهٔ عشق — نظامی(بیت ۲۰)
کز عشق به غایتی رسانمکاو مانَد اگر چه من نمانم
مانَد / نمانمهمریشگی و تقابل در دو صورتِ یک فعل.
- بانگِ جَرَس — حمید سبزواری(بیت ۱)
وقت است تا برگِ سفر بر باره بندیمدل بر عبور از سدِّ خار و خاره بندیم
خار / خارهجناسِ افزایشی — تفاوت در افزوده شدنِ واج.
- بانگِ جَرَس — حمید سبزواری(بیت ۷)
تنگ است ما را خانه، تنگ است ای برادربر جایِ ما بیگانه ننگ است ای برادر
تنگ / ننگاختلاف در یک واجِ آغازین.
- بانگِ جَرَس — حمید سبزواری(بیت ۱۴)
آنجا که هر سو صد شهید خفته داردآنجا که هر کویش غمی بنهفته دارد
خفته / بنهفتههمانندیِ آواییِ دو واژهی قافیه.
- کاوهٔ دادخواه — فردوسی(بیت ۲)
نهان گشت کردارِ فرزانگانپراگنده شد نامِ دیوانگان
فرزانگان / دیوانگانهمانندیِ آواییِ دو واژهی متضاد.
- کاوهٔ دادخواه — فردوسی(بیت ۱۱)
ز بیمِ سپهبد همه راستانبر آن کار گشتند همداستان
راستان / همداستانهمانندیِ آواییِ دو واژهی قافیه.
- کاوهٔ دادخواه — فردوسی(بیت ۴۷)
از او نامِ ضحّاک چون خاک شدجهان از بدِ او همه پاک شد
خاک / پاکاختلاف در یک واجِ آغازین — قافیهی پایانبندی.
- حملهٔ حیدری — باذل مشهدی(بیت ۱۹)
چنین آن دو ماهر در آدابِ ضربزِ هم رد نمودند هفتاد حَرب
ضرب / حَرباختلاف در یک واج.
- ملکا ذکرِ تو گویم — سنایی(بیت ۲)
همه درگاهِ تو جویم، همه از فضلِ تو پویمهمه توحیدِ تو گویم که به توحید سزایی
جویم / پویم / گویمسه واژه که تنها در یک واج تفاوت دارند — ستونِ موسیقیِ بیت.
- ملکا ذکرِ تو گویم — سنایی(بیت ۴)
نتوان وصفِ تو گفتن که تو در فهم نگنجینتوان شِبهِ تو گفتن که تو در وهم نیایی
فهم / وهماختلاف تنها در یک واجِ آغازین.
- ملکا ذکرِ تو گویم — سنایی(بیت ۶)
همه غیبی تو بدانی، همه عیبی تو بپوشیهمه بیشی تو بکاهی، همه کمّی تو فزایی
غیبی / عیبیاختلاف تنها در یک واجِ آغازین.
- نینامه — مولوی(بیت ۱)
بشنو این نی چون شکایت میکنداز جداییها حکایت میکند
شکایت / حکایتاختلاف تنها در یک واج؛ موسیقیِ آغازینِ مثنوی از همینجا میآید.
- نینامه — مولوی(بیت ۵)
من به هر جمعیّتی نالان شدمجفتِ بدحالان و خوشحالان شدم
بدحالان / خوشحالانهمانندیِ ساختاری و آواییِ دو واژه.
- نینامه — مولوی(بیت ۸)
تن ز جان و جان ز تن مستور نیستلیک کس را دیدِ جان دستور نیست
مستور / دستوراختلاف در یک واج؛ قافیهی هوشمندانه.
- نینامه — مولوی(بیت ۱۰)
آتشِ عشق است کاندر نی فتادجوششِ عشق است کاندر می فتاد
نی / میاختلاف تنها در یک واجِ آغازین.
- نینامه — مولوی(بیت ۱۵)
در غمِ ما روزها بیگاه شدروزها با سوزها همراه شد
روزها / سوزهااختلاف تنها در یک واج.
- نینامه — مولوی(بیت ۱۶)
روزها گر رفت، گو رو، باک نیستتو بمان، ای آنکه جز تو پاک نیست
باک / پاکاختلاف در یک واجِ آغازین.
- سیمرغ و سیمرغ — عطار نیشابوری(بیت ۳)
چون بُوَد کاقلیمِ ما را شاه نیست؟بیش ازین بیشاه بودن راه نیست
شاه / راهاختلاف در یک واجِ آغازین.
- سیمرغ و سیمرغ — عطار نیشابوری(بیت ۸)
مال اینجا بایدت انداختنمُلک اینجا بایدت درباختن
مال / مُلکاختلاف در یک واج.
- سیمرغ و سیمرغ — عطار نیشابوری(بیت ۱۳)
هر یکی بینا شود بر قدرِ خویشباز یابد در حقیقت صدرِ خویش
قدر / صدراختلاف در یک واجِ آغازین.
- سیمرغ و سیمرغ — عطار نیشابوری(بیت ۱۶)
بعد از این وادیِّ توحید آیدتمنزلِ تفرید و تجرید آیدت
تفرید / تجریداختلاف در یک واج.