جناسِ تام

نمونه‌ها

• بهرام که گور می‌گرفتی همه عمر / دیدی که چگونه گور بهرام گرفت

  — خیام

  «گور» نخست به معنیِ گورخر و سپس به معنیِ قبر.

این آرایه در کتاب‌های درسی۱۰ شاهد

• رستم و اشکبوس — فردوسی(بیت ۳۹)

  بزد بر بر و سینه‌ی اشکبوس⁂سپهر آن زمان، دستِ او داد بوس

  بر / بر

  «بَر» (حرفِ اضافه) و «بَر» (سینه) — جناسِ تام در یک مصراع.

• طوطی و بقّال — مولوی(بیت ۱۷)

  کارِ پاکان را قیاس از خود مگیر⁂گرچه باشد در نبشتن، شیر و شیر

  شیر و شیر

  دو واژه‌ی کاملاً هم‌نویسه با دو معنای یکسر متفاوت — شیرِ خوردنی و شیرِ درنده. نمونه‌ی درسیِ جناسِ تام.

• در امواجِ سِند — مهدی حمیدی شیرازی(بیت ۲۹)

  ز مستی بر سرِ هر قطعه زین خاک⁂خدا داند چه اَفسَرها که رفته

  سر (بیتِ پیشین) / سرِ هر قطعه

  «سر» یک‌بار به معنیِ جان و یک‌بار به معنیِ «بر سرِ» — دو معنای یکسر متفاوت.

• بانگِ جَرَس — حمید سبزواری(بیت ۱۳)

  جانانِ من برخیز بر جولان برانیم⁂زان جا به جولان تا خطِّ لبنان برانیم

  جولان / جولان

  «جولان» نخست به معنیِ تاخت‌وتاز و دوم نامِ بلندی‌های جولان — دو معنای یکسر متفاوت از یک واژه.

• بانگِ جَرَس — حمید سبزواری(بیت ۱۶)

  باید به مژگان رُفت گَرد از طورِ سینین⁂باید به سینه رَفت زین جا تا فلسطین

  رُفت / رَفت

  «رُفت» یعنی روبید و «رَفت» یعنی رفتن — دو واژه‌ی هم‌نویسه با دو معنای متفاوت.

• کاوهٔ دادخواه — فردوسی(بیت ۲۹)

  همی بر خروشید و فریاد خواند⁂جهان را سراسر سوی داد خواند

  خواند / خواند

  یک‌بار به معنیِ «بانگ زد» و یک‌بار به معنیِ «دعوت کرد» — دو معنای متفاوت از یک صورت.

• نی‌نامه — مولوی(بیت ۹)

  آتش است این بانگِ نای و نیست باد⁂هر که این آتش ندارد، نیست باد

  نیست باد / نیست باد

  در مصراعِ اول «باد نیست» و در مصراعِ دوم «نابود باد» — یکی از مشهورترین جناس‌های تامِ ادبِ فارسی.

• نی‌نامه — مولوی(بیت ۱۱)

  نی، حریفِ هر که از یاری برید⁂پرده‌هایش پرده‌های ما درید

  پرده‌هایش / پرده‌های ما

  «پرده»ی نخست: سوراخ و نغمه‌ی نی؛ «پرده»ی دوم: حجابِ راز. یک واژه، دو معنای یکسر متفاوت.

• سی‌مرغ و سیمرغ — عطار نیشابوری(بیت ۲۲)

  چون نگه کردند آن سی‌مرغ، زود⁂بی‌شک این سی‌مرغ آن سیمرغ بود

  سی‌مرغ / سیمرغ

  مشهورترین جناسِ تامِ ادبِ فارسی: «سی مرغ» (شمار) و «سیمرغ» (نامِ پرنده‌ی اسطوره‌ای) در نوشتار یکی‌اند و در معنا دو چیز. کلِ منظومه برای همین یک بیت ساخته شده است.

• سی‌مرغ و سیمرغ — عطار نیشابوری(بیت ۲۳)

  خویش را دیدند سیمرغِ تمام⁂بود خود سیمرغ، سی‌مرغِ تمام

  سیمرغ / سی‌مرغ

  دوباره همان جناس، این بار در ساختی وارونه.

آرایه‌های مرتبط