مجاز

نمونه‌ها

• دستش به دهانش می‌رسد

  مجاز از توانِ مالی — علاقه‌ی لازم و ملزوم.

• جهان انجمن شد بر تختِ اوی

  — فردوسی

  «جهان» مجاز از «مردمِ جهان» — علاقه‌ی ظرف و مظروف.

این آرایه در کتاب‌های درسی۳۱ شاهد

• به نام کردگار — عطار نیشابوری(بیت ۱)

  به نامِ کردگارِ هفت افلاک⁂که پیدا کرد آدم از کَفی خاک

  کَفی خاک

  «کف» مجاز از «اندکی»؛ علاقه‌ی ظرف و مظروف.

• به نام کردگار — عطار نیشابوری(بیت ۴)

  زهی گویا ز تو، کام و زبانم⁂تویی هم آشکارا، هم نهانم

  کام و زبان

  مجاز از توانِ سخن گفتن؛ علاقه‌ی ابزار و کار.

• به نام کردگار — عطار نیشابوری(بیت ۶)

  فروغِ رویت اندازی سویِ خاک⁂عجایب نقش‌ها سازی سویِ خاک

  خاک

  مجاز از «زمین و جهانِ خاکی»؛ علاقه‌ی جزء و کل.

• رستم و اشکبوس — فردوسی(بیت ۲)

  همه تیغ و ساعد ز خون بود، لعل⁂خروشان دلِ خاک، در زیرِ نعل

  ساعد

  مجاز از «جنگاوران»؛ علاقه‌ی جزء و کل.

• رستم و اشکبوس — فردوسی(بیت ۱۱)

  برآهیخت رهّام، گرزِ گران⁂غمی شد ز پیکار، دستِ سران

  دستِ سران

  مجاز از «خودِ سرداران»؛ علاقه‌ی جزء و کل.

• رستم و اشکبوس — فردوسی(بیت ۱۲)

  چو رهّام گشت از کُشانی ستوه⁂بپیچید زو روی و شد سویِ کوه

  کُشانی

  مجاز از اشکبوس؛ علاقه‌ی محل و ساکنِ آن.

• رستم و اشکبوس — فردوسی(بیت ۳۶)

  تهمتن به بندِ کمر، برد چنگ⁂گزین کرد یک چوبه تیرِ خدنگ

  برد چنگ

  مجاز از دست؛ علاقه‌ی جزء و کل.

• مهر و وفا — حافظ(بیت ۷)

  سر و زر و دل و جانم فدای آن یاری⁂که حقِّ صحبتِ مهر و وفا نگه دارد

  سر / زر

  «سر» مجاز از زندگی و «زر» مجاز از دارایی — یعنی همه‌ی هستی.

• گردآفرید — فردوسی(بیت ۳۹)

  ز آزارِ گردآفرید و هجیر⁂پر از درد بودند، برنا و پیر

  برنا و پیر

  مجاز از همه‌ی مردمِ دژ؛ علاقه‌ی جزء و کل.

• گردآفرید — فردوسی(بیت ۴۶)

  نباشی بس ایمن به بازویِ خویش⁂خورَد گاوِ نادان ز پهلویِ خویش

  بازو

  مجاز از نیرو و توان؛ علاقه‌ی ابزار و کار.

• طوطی و بقّال — مولوی(بیت ۹)

  دستِ من بشکسته بودی آن زمان⁂چون زدم من بر سرِ آن خوش‌زبان

  خوش‌زبان

  مجاز از طوطی؛ صفت به‌جای موصوف.

• طوطی و بقّال — مولوی(بیت ۱۰)

  هدیه‌ها می‌داد هر درویش را⁂تا بیابد نطقِ مرغِ خویش را

  مرغ

  مجاز از طوطی؛ علاقه‌ی عام و خاص.

• طوطی و بقّال — مولوی(بیت ۱۶)

  از قیاسش خنده آمد خلق را⁂کاو چو خود پنداشت صاحب‌دلق را

  صاحب‌دلق

  مجاز از درویش؛ علاقه‌ی لازم و ملزوم.

• طوطی و بقّال — مولوی(بیت ۱۸)

  جمله عالم زین سبب گمراه شد⁂کم کسی ز ابدالِ حق آگاه شد

  جمله عالم

  مجاز از «همه‌ی مردم»؛ علاقه‌ی ظرف و مظروف.

• لطفِ خدا — وحشی بافقی(بیت ۲)

  بلند آن سر، که او خواهد بلندش⁂نَژَند آن دل، که او خواهد نَژَندش

  سر / دل

  هر دو مجاز از «انسان»؛ علاقه‌ی جزء و کل.

• نیکی — سعدی(بیت ۳)

  در این بود درویشِ شوریده‌رنگ⁂که شیری برآمد، شغالی به چنگ

  چنگ

  مجاز از پنجه و توانِ شیر.

• نیکی — سعدی(بیت ۱۳)

  بخور تا توانی به بازویِ خویش⁂که سَعیَت بُوَد در ترازویِ خویش

  بازو

  مجاز از نیرو و دسترنج؛ علاقه‌ی ابزار و کار.

• نیکی — سعدی(بیت ۱۶)

  کَرَم وَرزد آن سَر که مغزی در اوست⁂که دون‌همّتانند بی‌مغز و پوست

  سَر

  مجاز از «انسان»؛ علاقه‌ی جزء و کل.

• در امواجِ سِند — مهدی حمیدی شیرازی(بیت ۲۱)

  دمار از جانِ این غولان کشم سخت⁂بسوزم خانمان‌هاشان به شمشیر

  شمشیر

  مجاز از جنگ و کشتار؛ علاقه‌ی ابزار و کار.

• در امواجِ سِند — مهدی حمیدی شیرازی(بیت ۲۸)

  به پاسِ هر وجب خاکی از این مُلک⁂چه بسیار است آن سرها که رفته

  خاک

  مجاز از سرزمین و میهن.

• در امواجِ سِند — مهدی حمیدی شیرازی(بیت ۲۹)

  ز مستی بر سرِ هر قطعه زین خاک⁂خدا داند چه اَفسَرها که رفته

  افسر

  مجاز از پادشاهان؛ علاقه‌ی لازم و ملزوم.

• کاوهٔ دادخواه — فردوسی(بیت ۵)

  چنان بُد که ضحّاک را روز و شب⁂به نامِ فریدون گشادی دو لب

  دو لب

  مجاز از زبان و گفتار؛ علاقه‌ی ابزار و کار.

• کاوهٔ دادخواه — فردوسی(بیت ۱۲)

  بر آن محضرِ اژدها ناگزیر⁂گواهی نوشتند بُرنا و پیر

  بُرنا و پیر

  مجاز از همه‌ی مردم؛ علاقه‌ی جزء و کل.

• کاوهٔ دادخواه — فردوسی(بیت ۲۸)

  چو کاوه برون شد ز درگاهِ شاه⁂بر او انجمن گشت بازارگاه

  بازارگاه

  مجاز از مردمِ بازار؛ علاقه‌ی محل و ساکن.

• کاوهٔ دادخواه — فردوسی(بیت ۲۹)

  همی بر خروشید و فریاد خواند⁂جهان را سراسر سوی داد خواند

  جهان

  مجاز از مردمِ جهان؛ علاقه‌ی ظرف و مظروف.

• کاوهٔ دادخواه — فردوسی(بیت ۳۵)

  همی رفت پیش اندرون مردِ گُرد⁂جهانی بر او انجمن شد، نه خُرد

  جهانی

  مجاز از انبوهِ مردم؛ علاقه‌ی ظرف و مظروف.

• کاوهٔ دادخواه — فردوسی(بیت ۴۰)

  همه بام و در، مردمِ شهر بود⁂کسی کِش ز جنگاوری بهر بود

  بام و در

  مجاز از سراسرِ شهر؛ علاقه‌ی جزء و کل.

• حملهٔ حیدری — باذل مشهدی(بیت ۲۲)

  برافراخت پس دستِ خیبَرگُشا⁂پیِ سر بریدن بیفشرد پا

  دستِ خیبَرگُشا

  مجاز از خودِ علی (ع)؛ علاقه‌ی جزء و کل.

• ملکا ذکرِ تو گویم — سنایی(بیت ۷)

  لب و دندانِ سنایی همه توحیدِ تو گوید⁂مگر از آتشِ دوزخ بُوَدَش رویِ رهایی

  لب و دندان

  مجاز از گفتار و زبان؛ علاقه‌ی ابزار و کار.

• نی‌نامه — مولوی(بیت ۲)

  کز نیستان تا مرا ببریده‌اند⁂در نفیرم مرد و زن نالیده‌اند

  مرد و زن

  مجاز از «همه‌ی مردم»؛ علاقه‌ی جزء و کل.

• نی‌نامه — مولوی(بیت ۳)

  سینه خواهم شرحه شرحه از فراق⁂تا بگویم شرحِ دردِ اشتیاق

  سینه

  مجاز از «دل» یا «انسانِ همدرد»؛ علاقه‌ی ظرف و مظروف.

آرایه‌های مرتبط