استعاره‌ی مکنیّه

نمونه‌ها

• دستِ روزگار پرده از کارش برداشت

  روزگار انسان پنداشته شده (مشبّهٌ‌به = انسان، حذف)، فقط «دست» مانده.

این آرایه در کتاب‌های درسی۳۲ شاهد

• به نام کردگار — عطار نیشابوری(بیت ۵)

  چو در وقتِ بهار آیی پدیدار⁂حقیقت پرده برداری ز رخسار

  پرده برداری ز رخسار

  خداوند به زیبارویی مانند شده که نقاب از چهره برمی‌گیرد؛ مشبّهٌ‌به حذف و تنها لوازمش (رخسار و پرده) مانده است.

• به نام کردگار — عطار نیشابوری(بیت ۶)

  فروغِ رویت اندازی سویِ خاک⁂عجایب نقش‌ها سازی سویِ خاک

  فروغِ رویت

  اضافه‌ی استعاری — برای خداوند «روی» فرض شده است.

• چشمه — نیما یوشیج(بیت ۲)

  گَه به دهان، بر زده کف، چون صدف⁂گاه، چو تیری که رود بر هدف

  دهان

  اضافه‌ی استعاری — برای چشمه دهان فرض شده است.

• چشمه — نیما یوشیج(بیت ۴)

  چون بدوم، سبزه در آغوشِ من⁂بوسه زند بر سر و بر دوشِ من

  سر و دوشِ من

  اضافه‌ی استعاری — چشمه سر و دوشِ انسانی یافته است.

• چشمه — نیما یوشیج(بیت ۵)

  چون بگشایم ز سرِ مو، شکن⁂ماه ببیند رخِ خود را به من

  سرِ مو، شکن

  چشمه زیبارویی پنداشته شده که گیسوی پرشکن دارد.

• چشمه — نیما یوشیج(بیت ۱۴)

  راست به مانندِ یکی زلزله⁂داده تنش بر تنِ ساحل، یله

  تنِ ساحل

  اضافه‌ی استعاری — ساحل پیکری انسانی یافته است.

• رستم و اشکبوس — فردوسی(بیت ۲)

  همه تیغ و ساعد ز خون بود، لعل⁂خروشان دلِ خاک، در زیرِ نعل

  دلِ خاک

  اضافه‌ی استعاری — خاک دلی انسانی یافته است.

• رستم و اشکبوس — فردوسی(بیت ۳)

  نماند ایچ با رویِ خورشید، رنگ⁂به جوش آمده خاک، بر کوه و سنگ

  رویِ خورشید

  اضافه‌ی استعاری — خورشید چهره‌ای انسانی یافته است.

• رستم و اشکبوس — فردوسی(بیت ۳۴)

  به رستم بر، آنگه ببارید تیر⁂تهمتن بدو گفت: بر خیره‌خیر

  ببارید تیر

  تیر چون باران فرو ریخته — تشبیهِ نهفته در فعل.

• مهر و وفا — حافظ(بیت ۵)

  صبا بر آن سرِ زلف ار دلِ مرا بینی⁂ز رویِ لطف بگویش که جا نگه دارد

  دلِ مرا بینی [بر زلف]

  دل چون موجودی که می‌توان جایی دیدش.

• خاکِ آزادگان — سپیده کاشانی(بیت ۳)

  کجا می‌توانی ز قلبم ربایی⁂تو عشقِ میانِ من و میهنِ من

  ز قلبم ربایی … عشق

  عشق چون گوهری در قلب که می‌توان دزدیدش.

• خاکِ آزادگان — سپیده کاشانی(بیت ۸)

  من آزاده از خاکِ آزادگانم⁂گلِ صبر می‌پرورد دامنِ من

  دامنِ من می‌پرورد

  دامن چون باغبانی که گل می‌پروراند.

• گردآفرید — فردوسی(بیت ۱۴)

  چو سهراب را دید گردآفرید⁂که بر سانِ آتش همی‌بردمید

  همی‌بردمید

  کنشِ آتش به انسان نسبت داده شده — تصویرِ خشم.

• گردآفرید — فردوسی(بیت ۴۰)

  بگفتند: کای نیک‌دل، شیرزن⁂پر از غم بُد از تو، دلِ انجمن

  دلِ انجمن

  اضافه‌ی استعاری — گروه چون تنی که دل دارد.

• لطفِ خدا — وحشی بافقی(بیت ۵)

  اگر لطفش قرینِ حال گردد⁂همه اِدبارها اِقبال گردد

  لطفش قرینِ حال گردد

  لطف چون همراهی که کنارِ آدمی می‌نشیند.

• در امواجِ سِند — مهدی حمیدی شیرازی(بیت ۴)

  نهان می‌گشت رویِ روشنِ روز⁂به زیرِ دامنِ شب، در سیاهی

  رویِ روز / دامنِ شب

  دو اضافه‌ی استعاری — روز چهره دارد و شب دامن.

• در امواجِ سِند — مهدی حمیدی شیرازی(بیت ۶)

  به خونابِ شفق در دامنِ شام⁂به خون آلوده، ایرانِ کهن دید

  دامنِ شام

  اضافه‌ی استعاری — شامگاه چون جامه‌ای دامن‌دار.

• در امواجِ سِند — مهدی حمیدی شیرازی(بیت ۱۲)

  بدان شمشیرِ تیزِ عافیت‌سوز⁂در آن انبوه، کارِ مرگ می‌کرد

  کارِ مرگ

  مرگ چون کارفرمایی که کاری برای انجام دادن دارد.

• در امواجِ سِند — مهدی حمیدی شیرازی(بیت ۱۶)

  خروشان، ژرف، بی‌پهنا، کف‌آلود⁂دلِ شب می‌درید و پیش می‌رفت

  دلِ شب

  اضافه‌ی استعاری — شب چون تنی که دل دارد.

• در امواجِ سِند — مهدی حمیدی شیرازی(بیت ۲۳)

  به پیشِ دشمنان اِستاد و جنگید⁂رهاند از بندِ اهریمن، وطن را

  بندِ اهریمن

  اضافه‌ی استعاری — اهریمن چون زندانبانی که بند دارد.

• کاوهٔ دادخواه — فردوسی(بیت ۳۳)

  کسی کاو هوایِ فریدون کند⁂دل از بندِ ضحّاک بیرون کند

  بندِ ضحّاک

  اضافه‌ی استعاری — ستمِ ضحّاک چون زنجیری بر دل.

• حملهٔ حیدری — باذل مشهدی(بیت ۱۵)

  چو ننمود رُخ شاهدِ آرزو⁂به هم حمله کردند باز از دو سو

  شاهدِ آرزو

  اضافه‌ی استعاری — آرزو چون زیبارویی که رخ می‌نماید یا نمی‌نماید.

• حملهٔ حیدری — باذل مشهدی(بیت ۲۵)

  پرید از رُخِ کفر، در هند، رنگ⁂تپیدند بُت‌خانه‌ها در فرنگ

  رُخِ کفر

  اضافه‌ی استعاری — کفر چون کسی که چهره دارد و رنگ می‌بازد.

• ملکا ذکرِ تو گویم — سنایی(بیت ۱)

  مَلِکا، ذکرِ تو گویم که تو پاکی و خدایی⁂نروم جز به همان ره که توام راه‌نمایی

  راه

  زندگی و ایمان چون راهی تصویر شده که راهنما می‌خواهد.

• ملکا ذکرِ تو گویم — سنایی(بیت ۲)

  همه درگاهِ تو جویم، همه از فضلِ تو پویم⁂همه توحیدِ تو گویم که به توحید سزایی

  درگاهِ تو

  اضافه‌ی استعاری — برای خداوند درگاهِ شاهانه فرض شده است.

• دماوندیه — بهار(بیت ۳)

  تا چشمِ بشر نبیندت روی⁂بنهفته به ابر، چهرِ دلبند

  روی / چهرِ دلبند

  اضافه‌ی استعاری — برای کوه چهره‌ای انسانی فرض شده.

• دماوندیه — بهار(بیت ۸)

  تو مشتِ درشتِ روزگاری⁂از گردشِ قرن‌ها پس‌افکند

  گردشِ قرن‌ها

  زمان چون چرخی گردنده تصویر شده است.

• دماوندیه — بهار(بیت ۱۳)

  شو مُنفجر، ای دلِ زمانه⁂وان آتشِ خود نهفته مپسند

  دلِ زمانه

  اضافه‌ی استعاری — زمانه چون تنی که دل دارد.

• دماوندیه — بهار(بیت ۱۷)

  ای مادرِ سرسپید، بشنو⁂این پندِ سیه‌بختْ فرزند

  ای مادرِ سرسپید

  دماوند در جایگاهِ مادر — و شاعر در جایگاهِ فرزند.

• دماوندیه — بهار(بیت ۲۲)

  زین بی‌خردانِ سِفله بستان⁂دادِ دلِ مردمِ خردمند

  دادِ دل

  اضافه‌ی استعاری — دل چون کسی که حقی بر گردنِ دیگران دارد.

• نی‌نامه — مولوی(بیت ۱۳)

  نی حدیثِ راهِ پرخون می‌کند⁂قصّه‌های عشقِ مجنون می‌کند

  راهِ پرخون

  راهِ عشق چون گذرگاهی خونین تصویر شده است.

• سی‌مرغ و سیمرغ — عطار نیشابوری(بیت ۱۲)

  چون بتابد آفتابِ معرفت⁂از سپهرِ این رهِ عالی‌صفت

  سپهرِ این ره

  اضافه‌ی استعاری — راه چون جهانی که آسمان دارد.

آرایه‌های مرتبط