تشبیه

نمونه‌ها

• رخش چون ماه تابان بود روشن

  مشبّه: رخش (چهره) — ادات: چون — مشبّهٌ‌به: ماه تابان — وجهِ شبه: روشنی.

• بر آن چهره گویی گلاب است و گل

  ادات «گویی» — تشبیهِ چهره به گل.

این آرایه در کتاب‌های درسی۴۲ شاهد

• چشمه — نیما یوشیج(بیت ۲)

  گَه به دهان، بر زده کف، چون صدف⁂گاه، چو تیری که رود بر هدف

  بر زده کف، چون صدف

  مشبّه: کفِ چشمه — ادات: چون — مشبّهٌ‌به: صدف — وجهِ شبه: سپیدی.

• چشمه — نیما یوشیج(بیت ۲)

  گَه به دهان، بر زده کف، چون صدف⁂گاه، چو تیری که رود بر هدف

  چو تیری که رود بر هدف

  چشمه به تیرِ رها‌شده مانند شده؛ وجهِ شبه: سرعت و راست‌روی.

• چشمه — نیما یوشیج(بیت ۱۴)

  راست به مانندِ یکی زلزله⁂داده تنش بر تنِ ساحل، یله

  راست به مانندِ یکی زلزله

  ادات «به مانندِ» — دریا به زلزله مانند شده؛ وجهِ شبه: لرزاندن و ویرانگری.

• رستم و اشکبوس — فردوسی(بیت ۶)

  دلیری کجا نامِ او اشکبوس⁂همی برخروشید بر سانِ کوس

  همی برخروشید بر سانِ کوس

  ادات «بر سانِ» — اشکبوس به طبلِ جنگ مانند شده؛ وجهِ شبه: بانگِ بلند.

• رستم و اشکبوس — فردوسی(بیت ۳۷)

  یکی تیرِ الماس‌پیکان، چو آب⁂نهاده بر او چار پرّ عقاب

  الماس‌پیکان، چو آب

  ادات «چو» — پیکان به آب مانند شده؛ وجهِ شبه: درخشندگی و برندگی.

• رستم و اشکبوس — فردوسی(بیت ۴۰)

  کُشانی هم اندر زمان جان بداد⁂چنان شد، که گفتی ز مادر نزاد

  چنان شد، که گفتی ز مادر نزاد

  ادات «گفتی» — تشبیهِ حالتِ او به نیستیِ مطلق.

• گردآفرید — فردوسی(بیت ۲)

  زنی بود بر سانِ گُردی سوار⁂همیشه به جنگ اندرون، نامدار

  بر سانِ گُردی سوار

  ادات «بر سانِ» — گردآفرید به پهلوانِ سوارکار مانند شده است.

• گردآفرید — فردوسی(بیت ۴)

  چنان ننگش آمد ز کارِ هجیر⁂که شد لاله رنگش، به کردارِ قیر

  رنگش، به کردارِ قیر

  ادات «به کردارِ» — سیاهیِ چهره به قیر مانند شده است.

• گردآفرید — فردوسی(بیت ۶)

  فرود آمد از دژ، به کردارِ شیر⁂کمر بر میان، بادپایی به زیر

  به کردارِ شیر

  گردآفرید به شیر مانند شده؛ وجهِ شبه: دلیری.

• گردآفرید — فردوسی(بیت ۷)

  به پیشِ سپاه اندر آمد چو گَرد⁂چو رعدِ خروشان، یکی ویله کرد

  اندر آمد چو گَرد

  ادات «چو» — تاختنِ او به گرد مانند شده؛ وجهِ شبه: شتاب.

• گردآفرید — فردوسی(بیت ۷)

  به پیشِ سپاه اندر آمد چو گَرد⁂چو رعدِ خروشان، یکی ویله کرد

  چو رعدِ خروشان

  بانگِ او به غرّشِ رعد مانند شده است.

• گردآفرید — فردوسی(بیت ۱۴)

  چو سهراب را دید گردآفرید⁂که بر سانِ آتش همی‌بردمید

  بر سانِ آتش همی‌بردمید

  خشمِ سهراب به زبانه کشیدنِ آتش مانند شده است.

• گردآفرید — فردوسی(بیت ۱۶)

  برآشفت سهراب و شد چون پلنگ⁂چو بدخواهِ او چاره‌گر بُد به جنگ

  شد چون پلنگ

  خشمِ سهراب به درندگیِ پلنگ مانند شده است.

• گردآفرید — فردوسی(بیت ۲۳)

  رها شد ز بندِ زره، مویِ اوی⁂درفشان چو خورشید شد، رویِ اوی

  درفشان چو خورشید شد، رویِ اوی

  ادات «چو» — چهره‌ی او به خورشید مانند شده؛ وجهِ شبه: درخشندگی.

• گردآفرید — فردوسی(بیت ۳۰)

  بدو روی بنمود و گفت: ای دلیر⁂میانِ دلیران به کردارِ شیر

  به کردارِ شیر

  ادات «به کردارِ» — سهراب به شیر مانند شده است.

• طوطی و بقّال — مولوی(بیت ۱۳)

  جولَقی‌ای سر برهنه می‌گذشت⁂با سرِ بی‌مو، چو پشتِ طاس و طَشت

  سرِ بی‌مو، چو پشتِ طاس و طَشت

  ادات «چو» — سرِ بی‌مو به کاسه و طشت مانند شده؛ وجهِ شبه: صافی و برق.

• طوطی و بقّال — مولوی(بیت ۱۶)

  از قیاسش خنده آمد خلق را⁂کاو چو خود پنداشت صاحب‌دلق را

  چو خود پنداشت

  قیاسِ نادرست — که موضوعِ کلِ درس است.

• نیکی — سعدی(بیت ۷)

  کزین پس به کنجی نشینم چو مور⁂که روزی نخوردند پیلان به زور

  به کنجی نشینم چو مور

  ادات «چو» — گوشه‌نشینیِ او به مورِ کوچک مانند شده است.

• نیکی — سعدی(بیت ۹)

  نه بیگانه تیمار خوردش، نه دوست⁂چو چنگش رگ و استخوان ماند و پوست

  چو چنگش رگ و استخوان ماند و پوست

  ادات «چو» — لاغریِ او به سازِ چنگ مانند شده که سیم‌ها روی چوب پیداست.

• نیکی — سعدی(بیت ۱۱)

  برو شیرِ درّنده باش، ای دَغَل⁂میَنداز خود را چو روباهِ شَل

  چو روباهِ شَل

  ادات «چو» — آدمِ تن‌پرور به روباهِ لنگ مانند شده است.

• نیکی — سعدی(بیت ۱۲)

  چنان سعی کن کز تو مانَد چو شیر⁂چه باشی چو روبَه به وامانده سیر؟

  چو شیر / چو روبَه

  دو تشبیهِ متقابل در یک بیت.

• در امواجِ سِند — مهدی حمیدی شیرازی(بیت ۶)

  به خونابِ شفق در دامنِ شام⁂به خون آلوده، ایرانِ کهن دید

  خونابِ شفق ⟵ ایرانِ به خون آلوده

  سرخیِ شفق، آینه‌ی خونِ ریخته‌ی ایران می‌شود.

• در امواجِ سِند — مهدی حمیدی شیرازی(بیت ۹)

  چو آتش در سپاهِ دشمن افتاد⁂ز آتش هم کمی سوزنده‌تر شد

  چو آتش

  ادات «چو» — خوارزمشاه به آتش مانند شده است.

• در امواجِ سِند — مهدی حمیدی شیرازی(بیت ۱۹)

  در آن سیماب‌گونْ امواجِ لرزان⁂خیالِ تازه‌ای در خواب می‌دید

  سیماب‌گون امواج

  موج به جیوه مانند شده؛ وجهِ شبه: درخشش و لرزش.

• در امواجِ سِند — مهدی حمیدی شیرازی(بیت ۲۵)

  چو لشکر گِرد بر گِردَش گرفتند⁂چو کشتیِ بادپا در رود افکند

  چو کشتیِ بادپا

  ادات «چو» — اسب به کشتی مانند شده؛ وجهِ شبه: بریدنِ آب.

• پروردهٔ عشق — نظامی(بیت ۱)

  چون رایتِ عشقِ آن جهانگیر⁂شد چون مَهِ لیلی آسمان‌گیر

  چون مَهِ لیلی

  ادات «چون» — گسترشِ آوازه‌ی عشق به تابشِ ماه مانند شده.

• پروردهٔ عشق — نظامی(بیت ۹)

  فرزندِ عزیز را به صد جهد⁂بِنشاند چو ماه در یکی مهد

  چو ماه

  ادات «چو» — مجنون به ماه مانند شده است.

• پروردهٔ عشق — نظامی(بیت ۱۰)

  آمد سویِ کعبه سینه پرجوش⁂چون کعبه نهاد حَلقه در گوش

  چون کعبه نهاد حَلقه در گوش

  حلقه‌ی درِ کعبه با حلقه‌ی بندگیِ گوش سنجیده شده.

• پروردهٔ عشق — نظامی(بیت ۱۵)

  از جای، چو مارِ حلقه، برجَست⁂در حلقهٔ زُلفِ کعبه زد دست

  چو مارِ حلقه

  ادات «چو» — برجستنِ او به جهیدنِ مارِ حلقه‌زده مانند شده.

• پروردهٔ عشق — نظامی(بیت ۱۶)

  می‌گفت گرفته حلقه در بَر⁂کامروز منم چو حلقه بر در

  منم چو حلقه بر در

  ادات «چو» — خود را به حلقه‌ی درِ کعبه مانند می‌کند: آویخته و جدانشدنی.

• کاوهٔ دادخواه — فردوسی(بیت ۳۹)

  همی رفت منزل به منزل چو باد⁂سری پر ز کینه، دلی پر ز داد

  چو باد

  ادات «چو» — شتابِ فریدون به باد مانند شده است.

• کاوهٔ دادخواه — فردوسی(بیت ۴۴)

  ز بالا چو پی بر زمین برنهاد⁂بیامد فریدون به کردارِ باد

  به کردارِ باد

  ادات «به کردارِ» — شتابِ فریدون به باد مانند شده است.

• کاوهٔ دادخواه — فردوسی(بیت ۴۶)

  بیاورد ضحّاک را چون نَوَند⁂به کوهِ دماوند کردش به بند

  چون نَوَند

  ادات «چون» — ضحّاک به اسبی مهارشده مانند شده؛ اوجِ خواریِ او.

• کاوهٔ دادخواه — فردوسی(بیت ۴۷)

  از او نامِ ضحّاک چون خاک شد⁂جهان از بدِ او همه پاک شد

  نامِ ضحّاک چون خاک شد

  ادات «چون» — نامِ او به خاک مانند شده؛ وجهِ شبه: پستی و نابودی.

• حملهٔ حیدری — باذل مشهدی(بیت ۱۲)

  نخست آن سیه‌روز و برگشته‌بخت⁂بَرافراخت بازو چو شاخِ درخت

  بازو چو شاخِ درخت

  ادات «چو» — بازوی عمرو به شاخه‌ی درخت مانند شده؛ وجهِ شبه: ستبری.

• حملهٔ حیدری — باذل مشهدی(بیت ۱۴)

  بیفشُرد چون کوه پا بر زمین⁂بخایید دندان به دندانِ کین

  چون کوه پا بر زمین

  ادات «چون» — استواری به کوه مانند شده است.

• مست و هشیار — پروین اعتصامی(بیت ۱)

  محتسب مستی به ره دید و گریبانش گرفت⁂مست گفت: ای دوست، این پیراهن است، افسار نیست

  این پیراهن است، افسار نیست

  تشبیهی که با انکار بیان شده: محتسب پیراهن را چون افسار به کار می‌برد؛ یعنی با مست مانندِ چارپا رفتار می‌کند.

• دماوندیه — بهار(بیت ۴)

  تا وارَهی از دَمِ ستوران⁂وین مردمِ نحسِ دیومانند

  مردمِ نحسِ دیومانند

  ادات «مانند» — مردمِ فرومایه به دیو مانند شده‌اند.

• دماوندیه — بهار(بیت ۱۹)

  بگرای چو اژدهای گُرزه⁂بخروش چو شرزه‌شیرِ اَرغَند

  چو اژدهای گُرزه / چو شرزه‌شیرِ اَرغَند

  دو تشبیه با ادات «چو» در یک بیت — هر دو برای برانگیختن به خشم.

• نی‌نامه — مولوی(بیت ۱۲)

  همچو نی زهری و تریاقی که دید؟⁂همچو نی دمساز و مشتاقی که دید؟

  همچو نی

  ادات «همچو»؛ سنجشِ هر همدمی با نی.

• سی‌مرغ و سیمرغ — عطار نیشابوری(بیت ۱۰)

  عاشق آن باشد که چون آتش بُوَد⁂گرم‌رو، سوزنده و سرکش بُوَد

  چون آتش بُوَد

  ادات «چون» — عاشق به آتش مانند شده است.

• سی‌مرغ و سیمرغ — عطار نیشابوری(بیت ۱۵)

  هشت جنّت نیز اینجا مُرده‌ای است⁂هفت دوزخ همچو یخ افسرده‌ای است

  همچو یخ

  ادات «همچو» — دوزخ به یخ مانند شده است.

آرایه‌های مرتبط