اشتقاق

نمونه‌ها

• عاشقم بر همه عالم که همه عالم از اوست

  — سعدی

  عاشق و عشق هم‌ریشه‌اند؛ نیز تکرارِ «عالم».

این آرایه در کتاب‌های درسی۲۱ شاهد

• به نام کردگار — عطار نیشابوری(بیت ۸)

  هر آن وصفی که گویم، بیش از آنی⁂یقین دانم که بی‌شک، جانِ جانی

  وصف / گویم — یقین / دانم

  هم‌نشینیِ واژه‌های هم‌حوزه‌ی گفتار و دانستن.

• به نام کردگار — عطار نیشابوری(بیت ۹)

  نمی‌دانم، نمی‌دانم، الهی⁂تو دانی و تو دانی، آنچه خواهی

  نمی‌دانم / دانی

  هر دو از یک ریشه‌ی «دان‌» ساخته شده‌اند.

• رستم و اشکبوس — فردوسی(بیت ۷)

  بیامد که جوید ز ایران، نبرد⁂سرِ هم‌نبرد اندرآرد به گرد

  نبرد / هم‌نبرد

  هم‌ریشگیِ دو واژه در یک بیت.

• خاکِ آزادگان — سپیده کاشانی(بیت ۱)

  به خون گر کشی خاکِ من، دشمنِ من⁂بجوشد گل اندر گل از گلشنِ من

  گل / گلشن

  هم‌ریشگیِ دو واژه در یک مصراع.

• خاکِ آزادگان — سپیده کاشانی(بیت ۸)

  من آزاده از خاکِ آزادگانم⁂گلِ صبر می‌پرورد دامنِ من

  آزاده / آزادگان

  هم‌ریشگیِ دو واژه — عنوانِ درس از همین بیت است.

• گردآفرید — فردوسی(بیت ۳۰)

  بدو روی بنمود و گفت: ای دلیر⁂میانِ دلیران به کردارِ شیر

  دلیر / دلیران

  هم‌ریشگیِ دو واژه در یک بیت.

• طوطی و بقّال — مولوی(بیت ۵)

  از سویِ خانه بیامد خواجه‌اش⁂بر دکان بنشست فارغ، خواجه‌وَش

  خواجه / خواجه‌وش

  هم‌ریشگیِ دو واژه در یک بیت.

• نیکی — سعدی(بیت ۵)

  دگر روز باز اتّفاق اوفتاد⁂که روزی‌رسان قوتِ روزش بداد

  روزی / روز

  هم‌ریشگیِ دو واژه با دو معنای متفاوت در یک مصراع.

• نیکی — سعدی(بیت ۱۷)

  کسی نیک بیند به هر دو سرای⁂که نیکی رسانَد به خَلقِ خدای

  نیک / نیکی

  هم‌ریشگیِ دو واژه که عنوانِ درس از آن گرفته شده است.

• پروردهٔ عشق — نظامی(بیت ۵)

  بیچارگیِ ورا چو دیدند⁂در چاره‌گری زبان کشیدند

  بیچارگی / چاره‌گری

  هم‌ریشگیِ دو واژه با معنای متقابل.

• پروردهٔ عشق — نظامی(بیت ۱۳)

  دریاب که مبتلایِ عشقم⁂آزاد کن از بلایِ عشقم

  مبتلا / بلا

  هم‌ریشگیِ دو واژه.

• پروردهٔ عشق — نظامی(بیت ۱۹)

  یا رب، به خداییِ خداییت⁂وانگه به کمالِ پادشاییت

  خدایی / خداییت

  هم‌ریشگی و تکرارِ ریشه در یک مصراع.

• بانگِ جَرَس — حمید سبزواری(بیت ۹)

  یعنی کلیم آهنگِ جانِ سامری کرد⁂ای یاوران، باید ولی را یاوری کرد

  یاوران / یاوری

  هم‌ریشگیِ دو واژه در یک مصراع.

• کاوهٔ دادخواه — فردوسی(بیت ۱۶)

  خروشید و زد دست بر سر ز شاه⁂که شاها منم کاوهٔ دادخواه

  شاه / شاها

  هم‌ریشگیِ دو صورت از یک واژه.

• مست و هشیار — پروین اعتصامی(بیت ۸)

  گفت: آگه نیستی کز سر درافتادت کلاه⁂گفت: در سر عقل باید، بی‌کلاهی عار نیست

  کلاه / بی‌کلاهی

  هم‌ریشگیِ دو واژه.

• دماوندیه — بهار(بیت ۲۱)

  برکَن ز بُن این بنا، که باید⁂از ریشه بنای ظلم برکَند

  برکَن / برکَند

  هم‌ریشگیِ دو فعل در آغاز و پایانِ بیت.

• دماوندیه — بهار(بیت ۲۲)

  زین بی‌خردانِ سِفله بستان⁂دادِ دلِ مردمِ خردمند

  بی‌خرد / خردمند

  هم‌ریشگیِ دو واژه با معنای متضاد.

• نی‌نامه — مولوی(بیت ۳)

  سینه خواهم شرحه شرحه از فراق⁂تا بگویم شرحِ دردِ اشتیاق

  شرحه / شرح

  هم‌ریشگیِ دو واژه با دو معنای متفاوت — بازیِ زبانیِ درخشانِ بیت.

• نی‌نامه — مولوی(بیت ۱۷)

  هر که جز ماهی، ز آبش سیر شد⁂هر که بی‌روزی است، روزش دیر شد

  روزی / روز

  هم‌ریشگیِ دو واژه با دو معنای متفاوت.

• سی‌مرغ و سیمرغ — عطار نیشابوری(بیت ۲)

  جمله گفتند این زمان در روزگار⁂نیست خالی هیچ شهر از شهریار

  شهر / شهریار

  هم‌ریشگیِ دو واژه در یک مصراع.

• سی‌مرغ و سیمرغ — عطار نیشابوری(بیت ۱۹)

  مردِ حیران چون رسد این جایگاه⁂در تحیّر مانده و گم کرده راه

  حیران / تحیّر

  هم‌ریشگیِ دو واژه در یک بیت.

آرایه‌های مرتبط