حُسنِ تعلیل

نمونه‌ها

• شب از بهرِ آن شد سیه‌روی و زار / که تا صبح، دیدارِ او را برد

  علتِ خیالی برای سیاهیِ شب.

این آرایه در کتاب‌های درسی۸ شاهد

• به نام کردگار — عطار نیشابوری(بیت ۷)

  گل از شوقِ تو خندان در بهار است⁂از آنش رنگ‌های بی‌شمار است

  از آنش رنگ‌های بی‌شمار است

  علتِ رنگارنگیِ گل را «شوقِ الهی» می‌داند — علتی ادبی و خیالی، نه علمی.

• چشمه — نیما یوشیج(بیت ۹)

  گل، به همه رنگ و برازندگی⁂می‌کند از پرتوِ من زندگی

  از پرتوِ من زندگی

  علتِ خیالی و شاعرانه برای شادابیِ گل.

• گردآفرید — فردوسی(بیت ۱۶)

  برآشفت سهراب و شد چون پلنگ⁂چو بدخواهِ او چاره‌گر بُد به جنگ

  چو بدخواهِ او چاره‌گر بُد به جنگ

  علتِ خشمِ سهراب، چاره‌گریِ حریف دانسته شده است.

• مست و هشیار — پروین اعتصامی(بیت ۲)

  گفت: مستی، زان سبب افتان و خیزان می‌روی⁂گفت: جرمِ راه رفتن نیست، ره هموار نیست

  جرمِ راه رفتن نیست، ره هموار نیست

  علتی تازه و هوشمندانه برای لغزش می‌تراشد — نه از من، از راه.

• دماوندیه — بهار(بیت ۳)

  تا چشمِ بشر نبیندت روی⁂بنهفته به ابر، چهرِ دلبند

  تا چشمِ بشر نبیندت روی / بنهفته به ابر

  علتی شاعرانه برای ابرگرفتگیِ قله: کوه نمی‌خواهد دیده شود. علتِ علمی (سرما و بخار) کنار گذاشته شده است.

• دماوندیه — بهار(بیت ۴)

  تا وارَهی از دَمِ ستوران⁂وین مردمِ نحسِ دیومانند

  تا وارَهی از دَمِ ستوران

  ادامه‌ی همان علتِ خیالی از بیتِ پیشین.

• دماوندیه — بهار(بیت ۱۱)

  تو قلبِ فسرده‌ی زمینی⁂از درد ورم نموده یک چند

  از درد ورم نموده

  علتی شاعرانه برای برآمدگیِ کوه: ورمِ ناشی از درد.

• دماوندیه — بهار(بیت ۱۲)

  تا درد و ورم فرونشیند⁂کافور بر آن ضِماد کردند

  کافور بر آن ضِماد کردند

  علتِ خیالیِ برفِ قله: مرهمی بر ورمِ دردناکِ زمین. اوجِ حسنِ تعلیل در این شعر.

آرایه‌های مرتبط