تاریخ ایران باستان — مدخل

بسمه تعالی

مدخل

تذکّر موضوع این کتاب چنانکه اسم آن مى‌نماید تاریخ ایران قدیم است.

براى حصول این مقصود در بادى امر چنین بنظر مى‌آمد که باید کتاب را موافق ادوار به قسمتهائى تقسیم کرده بشرح وقایع و حوادث هر قسمت مرتباً پرداخت و پیشرفت، ولى پس از قدرى تأمل در تعقیب این نظر تردید حاصل شد، زیرا ایران قدیم در یکى از دوره‌هاى عمر خود بترتیب تاریخى نخستین دولت جهانى بشمار مى‌رفت و مشرق قدیم را شامل بود. در دوره‌هاى دیگر عهد باستانى‌اش هم، اگر تمام مشرق قدیم را در بر نداشت، باز مهم‌ترین دولت آن محسوب مى‌شد.

پس براى فهم تاریخ قدیم ایران مقتضى است بدانیم که مقصود از مشرق قدیم چیست، از گذشته‌هاى چه مللى تاریخ آن ترکیب یافته و چه مقامى را این ملل در دنیاى قدیم حائز بودند. معلوم است که مشرق قدیم را در مدخل تاریخ ایران نمى‌توان شناساند زیرا در این صورت کتابها باید نوشته شود و این خود کارى است خارج از موضوع این کتاب، ولى چون سکوت محض هم منافى با فهم وقایع ایران قدیم است، ناگزیر باید کلیاتى از مشرق قدیم در مدخل و در جاهائى که با موضوع مناسبت دارد گفته شود. بیان این کلیات خواننده را از مطالعهٔ کتبى، که مربوط بتاریخ مشرق قدیم است بی‌نیاز نمی‌کند، ولی اهمیّت مشرق قدیم را اجمالاً نشان داده خواننده را برای فهم وقایع ایران حاضر می‌سازد. این نکته نیز روشن است، که چون به بیان کلیاتی از مشرق قدیم مبادرت شد، بالطبع باید مطالبی را هم که با این کلیات مربوط است، بطور ساده و مختصر به خاطرها آورد.

لذا این نوع تذکرات نباید باعث حیرت گردیده تصوّر رود، که مؤلف از موضوع خارج شده، بخصوص که خواسته‌ایم این نوع مطالب را یک‌دفعه گفته برای تکرار آن در جاهای دیگر کتاب موجبی نداشته باشیم.

ازمنهٔ پیش از تاریخ تاریخ از زمانی شروع می‌شود، که شهادتهای کتبی و تاریخی راجع به وقایع و حوادث آن زمان بدست آمده. اعصار و دهوری، که قبل از آن گذشته ازمنهٔ قبل از تاریخ بشمار می‌رود. علماء معرفت الارض یا زمین‌شناسی و نیز علماء آثار عتیقه هنوز موفق نشده‌اند مدت ازمنهٔ پیش از تاریخ را، و لو تقریبی هم که باشد، معین کنند. هرچند بعض علماء فن مبنی‌بر قیاس یا بر مدارکی ناقص این مدت را صدها میلیون سال یا بیشتر تخمین و عقایدی ذکر کرده‌اند، که مورد اعتماد نیست، با وجود این برای اینکه بنمائیم، که چه تفاوتهای زیاد بین عقاید مذکوره است، یکی دو عقیده را ذکر می‌کنیم. هِکِل حیوان‌شناس معروف گوید: «اگر من مدت اعصاری را، که از ابتدای پدید آمدن گیاه یا جانداری در روی زمین تا زمان ما گذشته، ۲۵ میلیون یا صد و یا هزار و چهارصد میلیون سال بدانم، برای تصوّرات من فرقی ندارد و برای اکثر مردم نیز همین نتیجه حاصل است». گُلدْشْمیدت عالم دیگر را عقیده آن است، که از زمان پدید آمدن نبات یا حیوان در سرزمینها لااقل یک میلیارد و چهارصد میلیون سال گذشته