1. ۱صفت پنجم دنائت همت و مذمت آن، و آن عبارت است از: پستی طبع و قصور همت از طلب کارهای بزرگ و امور عظیمه خطرناک، و قناعت نمودن نفس به شغلهای پست و اعمال جزئیه.
2. ۲و این صفت خبیثه نتیجه کم دلی و ضعف نفس است و ضد این صفت، علو همت است که عبارت است از: سعی نمودن در مراتب عالیه و مناصب متعالیه، و طلب کردن کارهای بزرگ.
3. ۳و کسی که همت او عالی باشد به امور جزئیه سر فرود نیاورد و به طمع منافع خسیسه دنیویه خود را نیالاید و از بیم مضرت و خطر، دست از مطلوب خود باز ندارد.
4. ۴بلکه دنیا و ما فیها در نظر او خوار، و لذات جسمانیه در پیش او بی اعتبار است نه از رو آوردن دنیا به او شاد و فرحناک، و نه از پشت کردنش محزون و غمناک می شود.
5. ۵غلام همت رندان بی سر و پایمکه هر دو کون نیرزد به پیششان یک کاه
6. ۶بلکه صاحب این صفت، چون قدم در راه طلب نهاد و در صدد تحصیل مقصود بر آمد نه او را بیم جان است و نه پروای سر، نه از شمشیر می ترسد و نه از خنجر، و می گوید:
7. ۷دست از طلب ندارم تا کام من برآیدیا جان رسد به جانان یا جان ز تن برآید
8. ۸و می گوید:
9. ۹ترک جان گفتم نهادم پا به صحرای طلبتا در این وادی مرا از تن برآید جان ز لب
10. ۱۰و چون این صفت به مرتبه کمال رسید صاحب آن طالب مقصد اعلی می گردد و ایمان حقیقی از برای او هم می رسد و مشتاق مرگ می شود بلکه همچنان که در اخبار وارد شده: «تحفه ای بهتر از مردن در نزد او نیست، و شادی ای بالاتر از مفارقت از دنیا از برای او حاصل نمی شود» گاهی به زبان حال می گوید:
11. ۱۱آن مرد نیم کز عدمم بیم آیدکان نیمه مرا خوشتر از این نیم آید
12. ۱۲جانیست مرا به عاریت داده خداتسلیم کنم چو وقت تسلیم آید
13. ۱۳و زمانی می گوید:
14. ۱۴مرگ اگر مردست گو نزد من آیتا در آغوشش بگیرم تنگ تنگ
15. ۱۵من از آن عمری ستانم جاوداناو زمن دلقی ستاند رنگ رنگ
16. ۱۶و گاهی می گوید:
17. ۱۷این جان عاریت که به حافظ سپرده دوستروزی رخش ببینم و تسلیم او کنم
18. ۱۸و این صفت، نتیجه بزرگی ذات و شجاعت نفس است و بالاترین فضایل نفسانیه و اعظم مراتب انسانیت است، زیرا که هر که به جائی رسید و به مراتب ارجمند، سرافراز گردید به واسطه این صفت شد آری صاحب این صفت هرگز خود را به مرتبه پست راضی نمی کند و به امور جزئیه دنیه سر فرود نمی آورد.
19. ۱۹ز آب خرد ماهی خرد خیزدنهنگ آن به که با دریا ستیزد
20. ۲۰پس دامن طلب بر میان می زند و کمر همت می بندد تا خود را به مراتب بلند رساند و خداوند عالم در جوهر انسان و جبلت آن، چنین قرار داده که به هر کاری کمر بندد، و به هر امری که پیشنهاد خود سازد و در آن سعی و اجتهاد کند البته از پیش برمی دارد و به مطلوب خود می رسد.
21. ۲۱به هر کار کو جست نام آوریدر آن کار دادش فلک یاوری
22. ۲۲«والذین جاهدوا فینا لنهدینهم سبلنا» یعنی «هر که در راه ما جهد و سعی کرد ما راه و منزل خود را به او می نمائیم» «من طلب شیئا و جدّ وجد» یعنی «هر که در طلب چیزی برآمد و کمر اجتهاد در آن بر میان بست البته آن را می یابد»
23. ۲۳و بدان که شهامت، که یکی از صفات حسنه است از نتایج علو همت است و آن عبارت است از: حریص بودن آدمی بر انجام رسانیدن امور عظیمه، که نام او به مرور دهور در صفحه روزگار باقی بماند.