بازگشتِ ادبی چیست؟ — وقتی شاعران تصمیم گرفتند به گذشته برگردند

کمتر پیش می‌آید که یک جریانِ ادبی برنامه‌ای آگاهانه و اعلام‌شده داشته باشد. «بازگشتِ ادبی» یکی از همان موارد نادر است: جمعی از شاعرانِ سده‌ی دوازدهمِ هجری به این نتیجه رسیدند که شعرِ فارسی از راه به در شده و باید به سرچشمه بازگردد.

از چه چیزی بازگشتند؟

هدفِ نقدِ آنان سبکِ هندی بود — سبکی که در عصرِ صفوی به اوج رسیده و در دستِ شاعرانی چون صائب و کلیم و بیدل، مضمون‌آفرینی را به نهایتِ ظرافت رسانده بود. اما همین ظرافت، در دستِ شاعرانِ درجه‌دومِ اواخرِ دوره، به تکلف و معماسازی انجامیده بود: بیت‌هایی که فهمشان بیش از لذتشان زحمت می‌خواست.

شاعرانِ بازگشت این را انحطاط می‌دانستند و راه‌حل را در تقلید از استادانِ کهن دیدند: قصیده به شیوه‌ی فرخی و منوچهری و عنصری، و غزل به شیوه‌ی سعدی و حافظ.

کجا و چه کسانی

خاستگاهِ جنبش اصفهان بود و «انجمنِ ادبیِ مشتاق» را نقطه‌ی آغازِ آن دانسته‌اند. سپس در دوره‌ی قاجار به تهران رسید و در دربارِ فتحعلی‌شاه — که خود با تخلصِ «خاقان» شعر می‌گفت — پشتیبانیِ نهادی یافت. شاعرانی چون صبای کاشانی، قاآنی، فروغی بسطامی و سروش اصفهانی از چهره‌های شاخصِ آن‌اند.

نکته‌ای که معمولاً از قلم می‌افتد این است که بازگشت پدیده‌ای صرفاً پایتختی نبود. در کرمانشاه «مکتبِ ادبیِ کرمانشاه» شکل گرفت که ساغر کنگاوری از چهره‌های اثرگذارش بود؛ در شیراز، مشهد و تبریز هم حلقه‌هایی پدید آمد.

دستاورد و کاستی

داوریِ منصفانه درباره‌ی بازگشت باید هر دو کفه را ببیند. در کفه‌ی مثبت: زبانِ شعر از پیچیدگیِ مفرط نجات یافت، متونِ کهن دوباره تصحیح و خوانده شدند، و نسلی از شاعران با استادانِ بزرگ انس گرفتند. بی این مقدمه، نثر و شعرِ دوره‌ی مشروطه — که ساده و ارتباط‌گیر بود — شکل نمی‌گرفت.

در کفه‌ی منفی: تقلید به‌ندرت به آفرینش می‌انجامد. بسیاری از سروده‌های این دوره از نظرِ فنی بی‌عیب‌اند اما جانِ تازه‌ای ندارند. شاعر می‌کوشد مثلِ فرخی بگوید، در حالی که جهانش دیگر جهانِ فرخی نیست — و همین شکافِ میانِ زبان و زمانه، بزرگ‌ترین ضعفِ جریان است.

چرا شناختنش مهم است؟

برای فهمِ نیما یوشیج باید بازگشت را شناخت. شعرِ نو در خلأ زاده نشد؛ واکنشی بود به وضعیتی که بازگشت ساخته بود — قالبی کامل و بی‌عیب که دیگر حرفِ تازه‌ای نمی‌زد. به این معنا، بازگشت هم پیش‌درآمدِ مشروطه است و هم زمینه‌سازِ شورشِ نیما.